Құс балапандарының ерекшелігі
Сан алуан құстар
Бұл сабақта құстардың негізгі экологиялық топтары мен тіршілік ету ортасына қарай бейімделуі қарастырылады. Оқушылар құстардың құрылыс ерекшеліктерін салыстырып, сұрақ-жауап және тапсырмалар арқылы білімдерін бекітеді.
Сабақтың құрылымы
- I Ұйымдастыру кезеңі.
- II Үй тапсырмасын тексеру (сұрақтар және сурет бойынша жұмыс).
- III Жаңа тақырыпты меңгеру (жүгіретін, ұшатын, жүзетін құстар және тіршілік ортасы бойынша топтар).
- IV Бекіту тапсырмалары, қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы.
Үй тапсырмасын тексеру: негізгі сұрақтар
1-тапсырма: теориялық сұрақтар
- Құс қаңқасының өзіне тән ерекшеліктері қандай?
- Безді қарын қандай қызмет атқарады?
- Қосарлы тыныс алу дегеніміз не?
- Құс жұмыртқасының құрылысы қандай?
- Жұмыртқадағы нәруыз қабатының ерекшелігі неде?
- Қауырсынның құрылысы мен қызметін сипатта.
- Құстар терісінде қандай бездер болады?
- Құстың негізгі дене бөліктерін ата.
2-тапсырма: сурет бойынша жұмыс
- Құстардың ұя салудағы ерекшеліктері қандай?
- Құс балапандарының ерекшеліктерін түсіндір.
Жаңа тақырып: қозғалыс ерекшелігіне қарай
Жүгіретін құстар
Ұзын аяқтары мен мықты бұлшықеттері жылдам қозғалысқа бейімделген.
Ұшатын құстар
Қанаты, қаңқасының жеңілдігі және тыныс алу жүйесінің ерекшелігі ұшуға мүмкіндік береді.
Жүзетін құстар
Суда қозғалысқа бейім аяқ-қол және дене пішіні арқылы ерекшеленеді.
Жүгіретін құстар: мысалдар
Страус (Африкалық түйеқұс)
Түйеқұстардың ең ірісі. Негізгі ерекшелігі — аяғында екі ғана саусақ болады. Ірі дарақтарының салмағы 90 кг-ға дейін жетеді.
Нанду (Америкалық түйеқұс)
Үш саусақты, жылдам жүгіретін құс. Салмағы шамамен 25 кг-ға дейін жетеді. Өсімдік жапырақтарымен және ұсақ бунақденелілермен қоректенеді.
Казуар (Австралиялық түйеқұс)
Қауырсындары ірі талшықты. Бас бөлігінде мүйізтекті айдары болады.
Киви (Жаңа Зеландиялық түйеқұс)
Түйеқұстардың ішіндегі ең кішісі. Салмағы 2–3 кг. Жұмыртқасы өте ірі болып келеді (мәтінде көрсетілген өлшем бірліктері әр деректе әртүрлі берілуі мүмкін).
Жүзетін құстар: пингвиндер
Пингвиндер — ұша алмайтын, мұхит суында тіршілік ететін құстардың ерекше тобы. Алдыңғы аяқтары суда жүзуге бейімделіп, ескек тәрізді пішінге айналған. Аяқтары денесінің артқы бөлігінде орналасқандықтан, олар денесін тік ұстап жүреді.
Тіршілік ету ортасына қарай құстар
Құстардың алуан түрлілігі олардың мекен ету ортасына тікелей байланысты. Төмендегі топтастыру әр ортаға тән құстардың мысалдарын береді.
Сулы-батпақты жер құстары
- Сұқсыр
- Аққұтан
- Ақ ләйлек
- Шағала
- Суқұзғыны
Орман құстары
- Құр
- Ителгі
- Қырғи
- Жылқышы
- Бөктергі
Ашық далалы жер құстары
- Бозторғай
- Шалшықшы
- Безгелдек
- Тырна
- Қыран
Еске сақтау үшін
Бір түр әртүрлі ортада кездесуі мүмкін. Сондықтан топтастыруды талқылау кезінде мекен ету орны, қоректенуі және қозғалысы сияқты белгілерге сүйенген дұрыс.
Маусымдық ерекшелігіне қарай құстар
Жыл құстары
Жыл бойы бір аймақта тіршілік етеді.
Көшпелі құстар
Маусымға қарай орын ауыстырады.
Қыстап шығатын құстар
Қыс мезгілін сол аймақта өткізуге бейімделген.
Бекіту тапсырмалары
2-тапсырма
Ағашта тіршілік етуге бейімделген тоқылдақ пен су жағалауында тіршілік етуге бейімделген үйректің құрылысында қандай ерекшеліктер бар?
3-тапсырма
Жыртқыш құстарға қандай құрылыс ерекшеліктері тән? Қазақстанда кездесетін қандай жыртқыш құстарды білесіңдер?
4-тапсырма
- Құстарды қандай экологиялық топтарға бөлуге болады?
- Берілген құстар қалай аталады және қайда тіршілік етеді?
5-тапсырма: сөзтізбе құрастыру
Берілген құс атауының соңғы әрпінен келесі құстың атауын жалғап, тізбек құрастырыңдар. Мысалы: Бүркіт – Тарғақ – Қарлығаш – Шағала – Ақ ләйлек
Бастау сөздері
- Сауысқан — ...
- Қарға — ...
- Құзғын — ...
- Ұзақ — ...
- Қоқиқаз — ...
Орындау талабы
- Әр келесі сөз алдыңғысының соңғы әрпінен басталсын.
- Тізбекті мүмкіндігінше ұзартуға тырысыңдар.
- Қайталауға жол бермеңдер.
Қорытынды
Сабақ соңында оқушылар құстардың қозғалыс тәсіліне, тіршілік ортасына және маусымдық ерекшеліктеріне қарай топтастырылатынын түсінеді. Тапсырмалар арқылы бейімделу белгілерін салыстырып, негізгі ұғымдарды бекітеді.
Бағалау
Жауаптардың дәлдігі, салыстыру дағдысы және тапсырманы толық орындауы ескеріледі.
Үй тапсырмасы
Тақырыпты қайталау және құстардың бір экологиялық тобы бойынша шағын сипаттама дайындау.
Келесі қадам
Мысал құстардың бейімделуін кесте түрінде қорытындылап келу.