Абайдың жиырма бесінші қара сөзіЖИЫРМА БЕСІНШІ СӨЗБалаларды оқытқан да жақсы, бірақ құлшылық қыларлық қана, түркі танырлық қана таза оқыса болады
Абайдың қара сөздері
Жиырма бесінші сөз
Баланы оқыту — игі іс. Бірақ оқу тек құлшылыққа ғана жарайтын, немесе түркі сөзін танып-танумен шектелетін «таза оқу» болып қалмауы керек. Бұл заманда әуелі тіршілік қамын жасап, мал табудың жолын білу қажет; одан соң араб, парсы ілімі де керек.
Аштық пен жоқшылықтың салдары
Қарны аш адамның көңілінде ақыл, бойында ар, ғылымға құмарлық қайдан болсын? Тұрмыстың тарлығы ағайын арасын араз қылып, түрлі пәлеге ұрындырады: ұрлыққа, зорлыққа, қулыққа, сұмдыққа үйір етеді. Ал мал тапса, қарын тояды; сонда ғана адам білімді де, өнерді де қажетсінеді.
Өнер мен ғылымға бастайтын жол
«Білім түгіл, өнер керек» деген ой осы тұста туады: үйренейін, не балама үйретейін деген ниет оянады. Абайдың пайымынша, орысша оқу керек: хикмет те, мал да, өнер де, ғылым да — сол жақта. Бірақ мақсат — біреуге еліктеп жоғалу емес; зиянынан қашық болып, пайдасына ортақ болу.
Тілді білудің қадірі
Өзгенің тілін білген адамның көкірек көзі ашылады. Әрбіреудің тілін, өнерін меңгерген кісі онымен тең сөйлесуге дауласа алады да, арсызданып жалынбайды. Демек, тіл — тек құрал емес, қадір мен теңдіктің де кілті.
Дінді де терең түсіну керек
Дінді де үстірт емес, дұрыс білгендік керек. «Жорғалықпен көңілін алсам екен» деп жүретін надан ата-ана өз пайдасы үшін ата-анасын, ағайынын, дінін, адамшылығын сатып жіберуге дейін барады. Абай мұндай мінезді қатты айыптайды: ұят пен иманның орнына мансаптың күлкісін қуу — адамды аздырады.
Ғылым — дүниенің кілті, ниет — өлшем
Орыстың ғылымы мен өнерін Абай «дүниенің кілті» дейді: оны білгенге дүние арзанырақ түседі, ісі ілгері жүреді. Бірақ сол білімді қару қылып, тағы қазақты аңдысам деген ниет — теріс. Дұрыс бағыт — адал еңбекпен мал табуды үйрету, жұртқа ортақ әділ заң талап ете алатын деңгейге көтерілу.
Оқудың жемісін кемітетін орта
Абай өз дәуірінде орыстан оқыған балалардан артық жақсы кісі шыға алмай тұрғанын айтады. Бірақ олардың да бағы байланатын себеп бар: ата-анасы, ағайын-туғаны бір жағынан бұзып жібереді. Сонда да оқыған бала — оқымаған қатарласынан озық: сөзді ұқтыру да жеңілірек, ұғымы тереңірек.
Бұған қоса, «жақсы атаның балалары» көп оқымай, керісінше, кедейдің балаларын қорлықпен оқуға бергені де сөз болады. Кейбіреулер араздық үстінде «қорлыққа көнгенше баламды солдатқа берем» деп те анайы сөз айтқан. Мұндай ниетпен, ұятсыз сөзбен өскен баланың оқуы да оңай оңбас.
Түбегейлі оқудың тапшылығы
Абай түйіндейді: көп бала оқуын түбегейлі аяқтамайды — «кірді, шықты, ілді, қайтты» дегендей ғана. Әкесі ел ақшасымен оқытса да, әрең жеткізеді; ал өз малын қиюға қимайды.
Абайдың басқа да қара сөздері — адам мінезі, қоғамның дерті, білім мен еңбек туралы ойдың терең арнасы.