Қазақстанның экологиялық проблемаларыСабақтың мақсаты:Білімділік
Кіріспе: табиғат пен адам денсаулығының байланысы
Табиғат — адамзаттың тіршілік ететін ортасы әрі көптеген қажеттіліктерді өтейтін негізгі ресурс көзі. Қоршаған ортаның табиғи жағдайлары адамның шаруашылық әрекетінің бағытын айқындайды. Ең маңыздысы — қоршаған орта адам денсаулығына тікелей әсер етеді: ауаның тазалығы және табиғи тепе-теңдіктің сақталуы ұзақ әрі сапалы өмір сүруге мүмкіндік береді.
Қазақстанда да экологиялық проблемалар бар. Бұл сабақта экологиялық апат аймақтарының себептері мен салдарын талдап, шешу жолдары туралы ұсыныстар қарастырылады.
Үй жұмысын тексеру: сұрақтар
Өткен тақырыпты пысықтау үшін төмендегі сұрақтар ұсынылады.
- Халықаралық табиғатты қорғау одағының рөлі қандай?
- Қазақстанда «Қызыл кітап» қай жылдары жарық көрді?
- «Қызыл кітапқа» қандай сүтқоректілер енгізілген?
- «Қызыл кітапқа» енгізу қандай талаптармен жүргізіледі?
- «Қызыл кітапқа» енгізілген аңдар мен құстар туралы сурет жинақтары бар ма?
- «Қызыл кітаптың» тәрбиелік мәні неде?
- «Қара кітап» туралы не білесіңдер?
Жаңа сабақ: «ой қозғау» және топтық зерттеу
Қызығушылықты ояту үшін «ой қозғау» әдісі қолданылады. Оқушылар үш топқа бөлініп, әр аймақтың экологиялық жағдайын талдайды және шығармашылық жұмысын қорғайды.
I топ
Семей тобы
II топ
Байқоңыр тобы
III топ
Арал–Каспий тобы
I топ: Семей ядролық полигоны
КСРО кезеңінде Қазақстан аумағында атом бомбалары сынақтан өткізілді. Осы мақсат үшін 18 млн гектар жер бөлініп, Семей ядролық полигоны құрылды. Алғашқы жылдары ашық сынақтар жүргізіліп, олардың зардабы адамдарға, жануарларға және табиғатқа тікелей әсер етті. Кейін сынақтар жер астына ауыстырылды.
Ең ауыр кезең
1949–1963 жылдары жер бетінде жүргізілген сынақтардың зардабы ерекше күшті болды. Семей өңірінде 500 мыңға жуық адам әртүрлі деңгейде зардап шекті.
Денсаулыққа әсері
Радиациялық әсер ұрпақ денсаулығына дейін ықпал етіп, туа біткен ақаулар қаупін арттыратыны туралы деректер келтіріледі.
Оқиға дерегі (медициналық мысал)
1999 жылдың қаңтар айында бір-біріне жабысып туған егіз нәресте дүниеге келгені туралы дерек айтылады. Күрделі ота барысында дәрігерлер дені сау балаға зиян келтірмей, екінші ұрықтың дамымай қалған бөлігін ажыратып алып тастаған. Отадан кейін нәрестенің жағдайы жақсарып, аман-есен сауығып шыққан.
Алдағы міндет
Нақты нәтижелерге жету үшін жүйелі мақсатты жұмыстар қажет: зардап шеккен аумақтарды сауықтыру, халық денсаулығын қолдау, экологиялық қауіпсіздікті нығайту.
II топ: Байқоңыр ғарыш айлағы
Байқоңыр ғарыш айлағы шамамен 6,7 мың км² аумақты қамтиды. Ғарыш қызметі қоршаған ортаға бірқатар экологиялық қауіп төндіреді: атмосфераға шығарындылар, улы жанармай қалдықтары және ұшу аппараттарының бөлшектері.
Негізгі кері әсерлер
- 1956 жылдан бері 260-тан астам зымыран ұшырылған; ұшу процесі атмосфераның табиғи режимін бұзады.
- Атмосфера мен жер беті қабаттары улы зымыран жанармайы қалдықтарымен ластанады.
- Озон қабатына зиян келтіру қаупі артады.
- Аумақтар ұшу аппараттарының қалдықтары мен сынықтарымен зақымданады.
- Қышқылды жаңбыр түсуіне ықпал етуі мүмкін.
Өзекті мәселелерді шешу бағыттары
- Қоршаған ортаның және халықтың экологиялық қауіпсіздігін күшейту.
- Қуатты зымырандардың ұшырылуын сирету.
- Егін жинау және бау-бақша гүлдеу кезеңінде улы қосылыстар бөлетін зымырандарды ұшырмау.
- Аймақтың суын, топырағын, өсімдіктерін кешенді зерттеу.
- Улы жанармайды сақтау және тасымалдау кезінде қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтау.
III топ: Арал теңізі және Каспий аймағы
Арал теңізі: тартылудың салдары
Арал теңізі дүниежүзілік мұхит деңгейінен 52 метр биіктікте орналасқан. Проблеманың негізгі себебі — адам әрекеті. Қазіргі уақытта теңіз деңгейі шамамен 18 метрге төмендеп, айтарлықтай тартылды.
Теңіз табанынан көтерілетін тұзды әрі қышқылды шаң-тозаң желмен мыңдаған шақырымға таралады. Әр 1 км² аумақтан жылына шамамен 80 000 тонна тұзды шаң ауаға көтеріледі деген дерек келтіріледі.
Құтқару жолдары туралы ұсыныстар
- Сібір өзендерінің ағысын Қазақстанға бұру.
- Әмудария мен Сырдария суын реттеу арқылы су көлемін арттыру.
- Арал теңізін жартылай сақтап қалу.
- Каспий теңізінің суын жасанды канал арқылы жеткізу.
- Жер асты суларын тиімді пайдалану.
Каспий теңізі: өндіріс пен экожүйе тәуекелдері
Каспий аймағында солтүстіктен құятын Еділ өзенінде бөгендердің салынуы, мұнай өндірісінің өркендеуі теңіздің экологиялық жағдайын күрделендірді. Соңғы жылдары өңір мұнай-газ өндірудің маңызды экономикалық ауданына айналды.
Негізгі проблемалар
- Экологиялық қауіпті аймақтарда (соның ішінде Азғыр полигонының ұзақ уақыт жұмыс істеуі салдарынан) тұрғындардың денсаулығының нашарлауы.
- Мұнай-газ өндірудің әсерінен тіршілік дүниесінің өзгеруі: балықтардың (әсіресе бекіре тұқымдастар) қырылуы, уылдырық шашатын көксеркенің азаюы.
- Тек осы теңізге тән эндемикалық итбалықтың мезгіл-мезгіл қырылуы.
- Аңызақ желдердің шаруашылыққа кері әсері, соның ішінде жел эрозиясы.
Топтық жұмыста бұл әсерлерді нақты мысалдармен және иллюстрациялық материалдармен (суреттер арқылы) көрсету ұсынылады.
Сабақты бекіту: қорытындылау құралдары
Білемін
Тақырып бойынша бастапқы білім мен фактілерді жинақтау.
Не білдім
Жаңа ақпарат, себеп–салдар байланыстары, негізгі қорытындылар.
Білгім келеді
Келесі зерттеуге арналған сұрақтар мен ұсыныстар.
Венн диаграммасы
Аймақтардың ортақ және айырмашылық белгілерін салыстыру: ластану көздері, әсер ету масштабы, халық денсаулығына ықпал, табиғи компоненттердің өзгеруі және ықтимал шешімдер.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үйге тапсырма
- §51. «Қазақстанның экологиялық проблемалары» тақырыбын оқу.
- Кескін картаға Қазақстанның экологиялық аймақтарын түсіріп, ластану көздерінің шартты белгілерін белгілеу.
Бағалау
Бағалау критерийлері: жауаптың нақтылығы, дерекпен жұмыс, топтық талдауға қатысу, ұсынылған шешімдердің негізділігі, картамен және көрнекілікпен жұмыс сапасы.