Киіз үйдің қаңқасы
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Оқушыларды сан ғасырлар бойы қазақ халқының баспанасы болған киіз үйдің құрылымымен және маңызымен таныстыру, сондай-ақ етістіктің шақтарының жасалу жолдарын қарастыру.
Дамытушылық
Оқушылардың сөздік қорын молайту, ой-өрісін кеңейту, сауаттылығын арттыру.
Тәрбиелік
Қазақ халқының әдеп-ғұрпын, салт-дәстүрін құрметтеуге баулу.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылардың зейінін сабаққа аудару, жұмыс ырғағын қалыптастыру.
II. Білімді тексеру (сұрақ-жауап)
- Біз қай мемлекетте тұрамыз?
- Қазақстан қай халықтың тарихи Отаны?
- Қазақ халқының бүгінгі күнгі өмірі туралы не айтуға болады?
- Енді өткен өмірге көз жүгіртейік: қазақ халқы немен шұғылданған?
- Қандай үйде тұрған?
III. Сабақтың мақсатын қою
Бүгінгі сабақ қазақ халқының дәстүрлі баспанасы — киіз үйге арналады.
IV. Жаңа сабақты түсіндіру
1) Киіз үй туралы мәлімет
Киіз үй — Орталық және Орта Азия халықтарының негізгі баспанасы, көшпелі тұрмысқа бейімделген тұрғын үй. Ол көшпенділер үшін тез жығылып, шапшаң тігуге, яғни көшіп-қонуға өте қолайлы.
Көшпенділердің киіз үйі — тарихымыздағы ең алғашқы сәулеттік құрылымдардың бірі. Киіз үйдің іші қыста жылы, жазда салқын болады. Сондықтан оны шопандар да, туристер де кеңінен пайдаланады.
Киіз үй жер сілкінісі жағдайында да тиімді: құрылымы икемді болғандықтан, оңай бұзылмайды. Қазақстан кей кездері жер сілкінісінен зардап шеккен аймақтарға шатырдың орнына киіз үйлер апарып, көмек көрсетіп келеді.
2) Киіз үйге қатысты тілек-баталар
Шаңырақтарың биік болсын,
Босағаларың берік болсын,
Керегелерің кең болсын!
3) «Қыз Жібек» фильмінен үзінді
Киіз үйдің тұрмыстағы орны мен дәуір шындығын сезіндіру үшін фильмнен киіз үйге қатысты көріністер көрсетіледі:
- «Қаратаудың басынан көш келеді» көрінісі
- Жоңғар шапқыншылығынан кейінгі ауыл келбеті
- Киіз үйдің құрылуы (тігілу үдерісі)
- Қазақ халқының салт-дәстүрінен үзінді
Тарихи-мәдени мәнмәтін
Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.
Қарындастан айырылған жаман екен,
Екі көзден мөлтілдеп жас келеді.
Бұл жолдар бүкіл қазақ еліне ауыр қайғы әкелген кезеңді еске салады. Тарихта ол «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деген атпен мәңгі сақталған. Осындай зұлматты басынан өткізген халық кейінгі ұрпақ қайғы-қасірет көрмесін деген ниетпен береке-бірлікке, амандыққа бағытталған тілектерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізді.
4) Мәтінмен жұмыс
«Киіз үй» тақырыбындағы мәтін оқылып, мазмұны талданады. Оқушылар мәтін бойынша сұрақтарға жауап беріп, негізгі ойды анықтайды.
V. Түсінгенді тексеру
1) Грамматика бөлімі
Етістіктің шақтары қарастырылады, жасалу жолдары мысалдар арқылы бекітіледі.
2) Топтық жұмыс
Оқушылар екі топқа бөлініп, тапсырмалар бойынша киіз үйдің бөлшектерін, қызметін және жабын түрлерін талдайды.
1-топ: Киіз үйдің қаңқасы
- Киіз үй қандай тұрмысқа бейімделген?
- Киіз үйдің ағаш қаңқасы неше бөліктен тұрады?
- Үйдің күмбезін нелер құрайды?
- Шаңырақ деген не?
2-топ: Киіз үйдің сыртқы келбеті
- Үйдің сыртын жабатын киіздердің түрлерін атаңдар.
- Туырлықпен киіз үйдің қай ағашы жабылады?
- Үзікпен не жабылады?
- Түндікпен не жабылады?
VI. Бекіту
«Абай ауылының киіз үйін тігу» тапсырмасы орындалады: әр киіз үй суретінің артында берілген сұрақтарға жауап беру арқылы білім бекітіледі.
- Киіз үйдің ағаш қаңқасы неше бөліктен тұрады?
- Ағаш қаңқаның үстінен жабылатын киіздерді атаңдар.
- Қазақстанның қай рәмізінде киіз үйдің қай бөлшегі (қаңқасы) бейнеленген?
- «Қара шаңырақ» сөзінің мағынасын түсіндіріңдер.
VII. Үй тапсырмасы
- «Киіз үй» мәтінін мазмұндау.
- Етістіктің шақтары тақырыбын қайталау.
VIII. Қорытынды
Қорытынды сұрақтар
- Киіз үйдің қандай пайдасы бар?
- Киіз үйдің ұтымды жақтарын сипаттаңдар.
Жұмбақ
«Киіз үй» тақырыбы бойынша жұмбақ жасыру және шешу тапсырмасы орындалады.
Ескерту: бастапқы мәтінде жұмбақ толық берілмеген, сондықтан бұл бөлім сыныптағы ауызша жұмыс ретінде ұйымдастырылады.