Қазақша рефераттар

Өздік етіс

Мақсаты

Білімділік

Оқушыларға етіс категориясын түсіндіру және етістің бір түрі — өздік етісті меңгерту.

Дамытушылық

Ойлау қабілетін дамыту, сөйлем ішінен өздік етісті таба білу дағдысын қалыптастыру.

Тәрбиелік

Өз ойын анық жеткізуге, әдемі сөйлеуге баулу және адамгершілік құндылықтарды бойына сіңіру.

Сабақтың барысы

  1. 1) Ұйымдастыру кезеңі. Оқушыларды түгендеу.
  2. 2) Үй тапсырмасын тексеру. Бүгінгі күннің ретін жазу.

Жаңа сабақ: етіс және өздік етіс

Етіс дегеніміз не?

Қимылдың, іс-әрекеттің орындаушыға (қимыл иесіне) қатысын білдіру үшін белгілі бір қосымшалар арқылы жасалатын етістіктің түрі етіс деп аталады.

Мысал: Ол жуынды.

Мұнда жуу қимылы іс иесінің өзіне бағытталған.

Мысал: Ол баласына кітап оқытты.

Оқу іс-әрекеті тікелей қимыл иесі арқылы емес, басқа адам арқылы орындалады.

Бұл мағыналар түбірге -ын/-ін, -т, -ыл/-іл, -ыс/-іс жұрнақтары жалғану арқылы беріледі.

Етістің түрлері

  • 1) Өздік етіс
  • 2) Өзгелік етіс
  • 3) Ырықсыз етіс
  • 4) Ортақ етіс

Ереже: Болымсыз етістік жұрнағы етіс жұрнағынан кейін жалғанады: айт-қыз-ба, ки-ін-бе, сөйле-с-пе.

Өздік етіс: анықтама және жасалуы

Өздік етіс — қимыл, іс-әрекет орындаушыға (іс иесіне) бағытталып, тікелей соған қатысты болуын білдіретін етіс түрі. Әдетте сабақты етістіктерге -ын/-ін, -н жұрнақтары жалғану арқылы жасалады.

Мысалдар:

  • Таң атқанша тарандық (Махамбет).
  • Оқушылар ерте тұрып, жуынды.
  • Бала өзі киінді.

Бұл сөйлемдердегі тарану, жуыну, киіну қимылдары әрі белгілі бір орындаушы арқылы жасалып, әрі сол орындаушының өзіне бағытталған.

Жаттығумен жұмыс

238-жаттығу

Қажетті жұрнақтарды жалғап, берілген сөздерден өздік етіс жасаңыздар:

ора-н-ды көр-ін-ді сез-ін-ді жасыр-ын-ды қара-н-ды сыла-н-ды тазала-н-ды сүрт-ін-ді ки-ін-ді сал-ын-ды

239-жаттығу

Көшіріп жазып, өздік етістердің астын сызыңыздар:

  • сүй-ін-ді
  • ки-ін-ген
  • ки-ін-іп
  • бу-ын-ып
  • түр-ін-іп

240-жаттығу

Өлеңді оқып, өздік етістердің қалай жасалғанына назар аударыңыздар. Оларды мәтіннен теріп жазып шығыңыздар:

көр-ін-ді бүл-ін-ді түй-ін-дік тара-н-дық қара-н-дық ки-ін-іп сый-ын-ып без-ін-бей ұр-ын-бай тағ-ын-бай жаста-н-бай баста-н-бай

Сабақты бекіту

Сұрақ 1

Етістің түрлерін атаңыздар.

Сұрақ 2

Өздік етістің жұрнақтарын атаңыздар.

Сұрақ 3

Өздік етіске мысал келтіріңіздер.

Қорытынды бөлім

  • Қорытындылау.
  • Үй тапсырмасын беру.
  • Бағалау.