Қазақша рефераттар

Класс оқушыларын түгендеу, сабаққа дайындықтарын тексеру

Сабақ тақырыбы: Жер беті суларын қорғау

Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Оймауыт ауылы. С. Жиенбаев атындағы орта мектебі.

Сабақ түрі

Аралас сабақ.

Әдіс-тәсілдер

Сұрақ-жауап, ауызша баяндау, тапсырмалар орындау.

Көрнекілік

Компьютер, слайдтар.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Оқушыларға жер беті суларын қорғау шаралары және суды ластаушы факторлар туралы мәлімет беру.

Дамытушылық

Оқушылардың білімін тереңдету, өз бетінше ойлау және шешім қабылдау дағдыларын қалыптастыру.

Тәрбиелік

Оқушыларды жауапкершілікке, жан-жақтылыққа және жер беті суларын қорғауға тәрбиелеу.

Неге суды қорғау маңызды?

Су — Жер бетінде жүріп жатқан табиғи үдерістердің көпшілігіне қатысатын, адамзат тіршілігі үшін аса маңызды ресурс. Су туралы мақал-мәтелдер барлық халықта кездеседі, олардың түйіні бір: сусыз тіршілік жоқ.

Негізгі ой: суды қорғау — оны дұрыс әрі ұқыпты пайдалану.

Суды тиімді пайдаланудың инженерлік жолдары

Каналдар

Адамдар суды тиімді пайдалану үшін ерте кезден-ақ каналдар салған. Канал — жасанды өзен: адамның қолымен жасалған арнаға өзен немесе көл суы жіберіледі. Канал арқылы өзен жүйелері байланысып, қолайлы су жолдары пайда болады және сумен жабдықтау жақсарады.

Мысал: Ертіс–Қарағанды каналы — ұзындығы 500 км, ені 40 м, тереңдігі 5–7 м.

Бөгендер (су қоймалары)

Көптеген өзендер бір маусымда тасып, келесі маусымда тайыздап қалады. Өзен суын реттеу және түрлі мақсаттарға пайдалану үшін адамдар қолдан бөген жасайды. Бөген — жасанды су қоймасы.

  • Халықты, өнеркәсіп орындарын және ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз етеді.
  • Жиналған су СЭС турбиналарын айналдырып, электр энергиясын өндіруге мүмкіндік береді.

Ұқыпсыз пайдаланудың салдары

Жер бетіндегі суды ысыраппен пайдалану ауыр экологиялық зардаптарға әкеледі. Мысалы, Әмудария мен Сырдария өзендерінің суын шаруашылық мақсатта ұқыпсыз пайдалану Арал теңізінің тартылуына себеп болды.

Ұқыпсыз пайдалану кезінде таза су құрамында зиянды, тіпті улы заттар пайда болып, су ластанған суға айналады. Ол өзендерге, көлдерге, теңіздерге және мұхиттарға қосылып, табиғи су жүйелерін ластайды.

Судың ластануы дегеніміз не?

Адамдардың өндірістік және тұрмыстық әрекетінің әсерінен су құрамының және қасиеттерінің өзгеруі, яғни су көзінің пайдалануға жарамсыз күйге түсуі судың ластануы деп аталады.

Өзендер мен көлдерді ластанудан қорғау жолдары

Ағын суларды тазарту

Ластанған суды өзендер мен көлдерге ағызбас бұрын міндетті түрде жақсылап тазарту қажет. Ол үшін арнаулы орындарда суды сүзу, тұндыру және басқа да әдістер қолданылады.

Тыңайтқыш пен пестицидті ұқыпты қолдану

Суды тыңайтқыштар мен пестицидтерден қорғау үшін тыңайтқыш мөлшерін әр дақылдың нақты қажетіне сай сақтау керек. Пестицидтерді тек зиянкестер қатты таралған жағдайда ғана қолданған дұрыс.

Су қорғау белдемдері

Республикалық “Су заңына” сәйкес әрбір өзен немесе көл жағалауында су қорғау белдемдері болуы тиіс. Бұл аумақта шаруашылық қызметі қатаң шектеледі.

Тыйым салынатын әрекеттер:

  • Мал шаруашылығы кешендерін салу.
  • Қара малдың жазғы жайылымына пайдалану.
  • Өнеркәсіп қалдықтарын сақтау.
  • Қоқыс тастау.

Қазақстандағы зерттеулер және экологиялық қауіп

Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының География институты Нұра және Ертіс өзендеріндегі су құрамын зерттеген. Нәтижесінде сынап, қорғасын, мырыш сияқты қауіпті ауыр металдардың мөлшері қалыпты деңгейден ондаған есе артық екені анықталған. Соның салдарынан бұл өңірлерде түрлі аурулардың көбеюі байқалған.

Сабақ барысы (құрылымы)

I. Ұйымдастыру

Оқушыларды түгендеу, сабаққа дайындықтарын тексеру.

II. Үй тапсырмасы

§46, §47: Жер асты сулары. Мұздықтар және олардың маңызы.

III. Үй тапсырмасын қорытындылау (сұрақтар)

  1. 1.Шығу тегі жөнінен жер асты суларының қандай түрлері бар?
  2. 2.Су өткізгіш қабат деп нені айтамыз?
  3. 3.Су өткізбейтін қабат қандай тау жыныстарынан тұрады?
  4. 4.Еспе су деген не?
  5. 5.Минералды су дегеніміз не?
  6. 6.Қар жиегі деген не?
  7. 7.Айсбергтер қалай пайда болады?
  8. 8.Қазақстандағы ең ірі тау мұздығы қалай аталады және ол қайда орналасқан?
  9. 9.Гидросфера деп нені айтады?
  10. 10.Дүниежүзілік су айналымы дегеніміз не?

IV. Ой шақыру

Жалпы жер беті суларына нелер жатады?

V. Жаңа сабақты меңгерту

Су — табиғаттағы және адам өміріндегі орны, каналдау мен бөгендердің рөлі, судың ластануы және қорғау шаралары.

VI. Сергіту сәті

Электронды оқулықтан тапсырма орындау.

VII. Бекіту сұрақтары

  • Судың ластануы деп нені түсінеміз?
  • Өзендер, көлдер, мұхиттар неліктен ластанады?
  • Суды адамдар шаруашылықтың қандай салаларында көп пайдаланады?
  • Каналдар мен бөгендер не үшін жасалады?

VIII. “Гидросфера” сөзжұмбағы

Тақырыпты бекітуге арналған сөзжұмбақ тапсырмасы.

IX. “Кім тапқыр?” ойыны

Берілген сөздердегі әріптердің орнын ауыстыру арқылы өзен-көл атауларын табу.

X. Семантикалық карта

Оқушылардың түсіну деңгейін анықтауға арналған кестелік тапсырма.

XI. Бағалау

Оқушылардың жұмысына қорытынды баға қою.