Интровертивті типтегі оқушылардың тұйық, жанасымы кембалалар
Қиын оқушылармен жүргізілетін жұмыстардың психологиялық ерекшеліктері
«Қиын оқушы» термині қазіргі практикада мінез-құлқын реттеу, тәртіпке келтіру қажет балалар тобын білдіреді. Бұл қатарға ересектердің талабына немесе кеңесіне қарсылық білдіретін тілазар, ерке, қыңыр балалар да жатады.
Мұндай ауытқудың нақты себептерін дер кезінде анықтау, баладан тек қатаң талап етумен шектелмей, оны ұжымдық іс-әрекетке енгізу және қажеттілігі мен ынтасын ескеру — еркелік, қыңырлық, тілазарлықтың алдын алу мен оны жеңудің негізгі жолдарының бірі.
Маңызды тұжырым
Зерттеулер нәтижелері мінез-құлқы қиын оқушылар қатарын көбіне бастауыш сыныптағы үлгерімі төмен балалар толықтыратынын көрсетеді. Бұл белгілер уақытында түзетілмесе, болашақта әлеуметтік-психологиялық дезадаптацияның тұрақты түрлеріне, тіпті мінез-құлық бұзылыстарының клиникалық және криминологиялық көріністеріне әкелуі мүмкін.
Бастауыш мектеп кезеңінің рөлі
Бастауыш мектеп кезеңі баланың тұлғалық қалыптасуы үшін шешуші мәнге ие. Мектеп табалдырығын аттаған сәттен бастап баланың өмірінде елеулі өзгерістер болады: жетекші іс-әрекет ретінде оқу әрекеті қалыптасады, әлеуметтік орта кеңейеді, талаптар мен жауапкершілік артады.
Баланың психикасы мен жеке қасиеттерінің үйлесімді дамуы үшін педагогикалық ұжымның кәсіби біліктілігі, ата-ананың саналы көзқарасы және мектеп пен отбасының тұрақты, үйлесімді ынтымақтастығы қажет.
Оқушыны бағалау қалай жүргізілуі керек?
- Тек «мен» бейнесімен шектелмей, нормаларға бағыну деңгейін ескеру.
- Ерік-жігері, ашуланшақтығы немесе сабырлылығы сияқты мінез ерекшеліктерін байқау.
- Эстетикалық талғамын және өзгелермен қарым-қатынас мәдениетін талдау.
Мотивация, өзін-өзі бағалау және тәртіп бұзудың ішкі механизмі
Мінезі қиын балалардың көпшілігі мектеп мотивациясының төмен деңгейімен сипатталады. Сондықтан олармен жұмыс барысында психологиялық ерекшеліктерді тұрақты түрде ескеріп отыру маңызды.
Өзін-өзі бағалау алдымен әрекет арқылы қалыптасады, бірақ оны бекітетін негізгі фактор — айналадағы адамдардың бағасы. Балаға тұрақты түрде құрметпен, әділ қарым-қатынас жасалса, ол өзін сол сыйластыққа лайық санайды. Ал егер баланың қателігі үнемі бетіне басылып, кемсіту, ұрсу, жаратпау басым болса, «мен лайық емеспін» деген сенім орнығуы мүмкін.
Бұл жағдайда баланың реакциясы әртүрлі болады. Қазіргі зерттеулер тәртіп бұзуға түрткі болған оқиға баланы бірден тәртіпсіздікке әкелмейтінін көрсетеді: алдымен реніш, қайғы, ішкі қысым жиналып, ол ашуланшақтыққа ұласады. Тәртіп бұзу көбіне осыдан кейін пайда болады.
Тәртіп бұзудың жиі кездесетін салдары
Сабақ үлгерімінің төмендеуі
Тәртіп бұзушылықтың ең жиі салдары — оқу материалын меңгере алмау, тапсырманы орындамау және жүйелі артта қалу.
«Батырлық» ретінде көрсету
Кейбір оқушылар құрбыларынан қалып қойғанын тәртіп бұзу арқылы «ерлік» етіп көрсеткісі келеді. Бұл көбіне менмендікпен және мінезді дұрыс тәрбиелеудегі олқылықтармен байланысты.
Дегенмен тәртіпсіздіктің бәрін «жаман әдетке» ғана тіреп қоюға болмайды: оның себептері баланың өзімен қатар, отбасындағы жағдайларға — ата-ананың бірлігінің болмауына, талаптардың әртүрлілігіне, эмоционалдық тұрақсыз ортаға да байланысты.
Бала тұрақты түрде жақсы психологиялық жағдайда тәрбиеленіп, оқып, өсіп-өнуі керек. Сонда жағымды «Мен» бейнесі қалыптасып, өзіне деген сенімділік пайда болады. Мұндай ішкі тірек кез келген баланың нәтижеге жетуіне және дұрыс дамуына мүмкіндік береді.
Тәрбиесі қиын балалардың пайда болу себептері
1) Ата-аналық жауапкершіліктің әлсіздігі
Баланы оқыту мен тәрбиелеудегі жауапкершілік сезімінің төмен болуы бала мінезінде мейірімсіздік, қатыгездік, дөрекілік, өзімшілдік сияқты қасиеттердің пайда болуына ықпал етеді.
2) Отбасындағы күйзелісті орта
Үйдегі сәтсіздік, маскүнемдік, ұрыс-төбелес, ұрлық, отбасы мүшелерінің жеңілтек мінез-құлқы, ал ең ауыр факторлардың бірі — ажырасу мен неке бұзу — баланың психикасына терең әсер етеді.
3) Баланың ішкі әлеміне жеткіліксіз көңіл бөлу
Кейбір отбасылар баланың тілегін, ойын, уайымын, қайғысын және қоршаған ортаға қатынасын толық түсіне бермейді. Ал тату отбасында ата-аналар балалардың күнделікті өмірі мен іс-әрекетіне бағыт береді, ашық әңгімеге үйретеді, ортақ құндылықтарды бірге талқылайды.
Отбасының тәрбиелік мәні
Отбасы — бала үшін өмір мектебі. Мұнда мейірбандық, шындық, адалдық, қайырымдылық, еңбексүйгіштік және мінез-құлық мәдениеті дамып, қалыптасады. Яғни отбасы — жеке адамның тәртібі мен мінез-құлқының негізін қалайтын шағын әлеуметтік орта.
Педагогикалық көзқарас: А. С. Макаренко ойы
А. С. Макаренко ата-анаға: «Бала тәрбиесін бастамас бұрын өз мінез-құлқыңызды тексеріңіз» деген. Яғни тәрбие алдымен отбасы мәдениетінен, ересектердің жеке үлгісінен басталады.
Егер әке маскүнем болса, мектеп жасына дейінгі балаларда жүйке жүйесі әлсіреп, невроз белгілері байқалуы, ұстамалар жиілеуі, ақыл-ой дамуы баяулауы мүмкін. Мұндай ортада өскен балалар енжар, тынымсыз, ашушаң болуға бейім келеді.
Әрбір ата-ана балаларға мейірімді өнеге көрсетіп, теріс қылықтарға жол бермеу үшін өз күш-жігерін саналы түрде жұмсауы тиіс.
Мінез-құлықтағы қиындықтарды жіктеу (В. Г. Степанов, В. А. Крутецкий)
Бірінші қатар: ауытқуы айқын емес оқушылар
Бұл топқа адамгершілік дамуында және мінез-құлқында аса үлкен емес ауытқуы бар оқушылар жатады: тәртіпсіз, жалқау, қыңыр, дөрекі, өтірік айтуға бейім балалар.
Тәртіптілік белгілері
- Өзіне және өзгеге жоғары талап қоя білу.
- Тазалық пен жинақтылық.
- Ортақ ережелерді сақтауға ұмтылу.
Тәртіпсіздік белгілері
- Жұмыстан жалтару, тапсырманы орындамау.
- Адал еместік, жауапкершіліктің төмендігі.
- Жеке қызығушылықты басым қою, тәртіпті жиі бұзу.
Екінші қатар: акцентуациясы бар және қиындығы айқын балалар
Бұл топқа мінезіндегі ерекшеліктері тұрақты әрі айқынырақ көрінетін, белгілі бір жағдайларда қиындық туғызатын балалар жатады. Төменде мектеп тәжірибесінде жиі кездесетін типтер сипатталады.
Үйлесімді тип
Жеке қасиеттері салыстырмалы түрде қалыптасқан; қауіп-қатер мен күйзеліс факторлары көбіне шеткері тұрады. Интеллекті жоғары, көпшіл, өзіне сенімді, іске адал, өзін бағалауы жеткілікті.
Әлеуметтік-болжамды тип
Тұлғалық құрылымы тұрақты, бірақ жағдайға тәуелділігі күштірек. Қоршаған ортамен сәйкестенуге, мінез-құлық нормаларын сақтауға және соған сай әрекет етуге бейім.
Үстемдік тип
Дербестік, тәуелсіздік басым. Өзіне сенімді, тәуекелге бейім, әлеуметтік батылдығы жоғары; кейде өз дегенін дәлелдеуге тым ұмтылуы мүмкін.
Қауіп-қатерлі тип
Эмоционалдық тұрақсыздық, жоғары мазасыздық тән. Стреске төзімділігі төмен, қауіптену сезімі жиі басым болады.
Әсерленгіш тип
Жасқаншақ, ұялшақ. Өрескелдік, жылылықтың болмауы, мазақ ету — психотравмалық фактор ретінде қабылданады.
Интровертті тип
Тұйықтық, байланысқа түсу қиындығы байқалады. Әлеуметтік қатынас аз болғандықтан, топқа бейімделуі баяу жүруі мүмкін.
Инфантильді тип
Эмоционалдық-еріктік сфераның жетілмеуі байқалады: өздігінен шешім қабылдауда дәрменсіздік, қорғансыздық сезімі, тұрақсыздық көрінуі мүмкін.
Қорытынды: алдын алу мен қолдаудың негізгі бағыттары
Бала көп жағдайда өзін «әдейі» емес, тәрбиедегі олқылықтардан, позитивті білім мен дағдылардың жеткіліксіздігінен, қараусыз қалудан және ортаның теріс ықпалынан дұрыс ұстай алмайды. Соның салдарынан әлеуметтік-психологиялық дезадаптация тереңдей түседі.
Мұғалімнің немесе ата-ананың немқұрайлығы, құрбы-құрдастарымен қарым-қатынастың дұрыс ұйымдаспауы — қоғамда «қиын» балалар санының артуына ықпал ететін факторлар. Сондықтан тиімді жұмыс кешенді түрде жүргізілуі қажет: мектепте — қолдаушы педагогикалық орта, отбасында — тұрақты тәрбие мен үлгі, балада — сенімді «Мен» бейнесін қалыптастыру.
Тірек қағидалар
- Себепті іздеу: «қылық» емес, оның артындағы қажеттілік пен күйзелісті түсіну.
- Құрметті қатынас: тұрақты қолдау өзін-өзі бағалауды күшейтеді.
- Ортақ жауапкершілік: мектеп–отбасы–оқушы байланысын жүйелі дамыту.