Оқыту үдерісінде құзыреттілік ұғымы студенттердің білімі мен тәжірибесін, дағдылары мен біліктерін белгілі бір мәселені шешуде қолдануы
Іскерлік ойындарының маңыздылығы
Нақыл сөз
Білім мен тәрбие — тамыр мен жапырақ тәрізді: бірінсіз бірі толыққанды өмір сүре алмайды.
Елбасы Н. Ә. Назарбаев атап өткендей, XXI ғасыр ұлттық бәсеке, ақпараттық сайыс, инновациялық технологиялар және күрделі экономикалық реформаларымен ерекшеленеді. Осындай кезеңде халықаралық деңгейге сай білімі бар, ой-өрісі жоғары, дені сау азамат тәрбиелеу — әр мұғалімнің кәсіби әрі адамгершілік міндеті.
Мұғалім — білім беру жүйесінің негізі, жаны және жүрегі. Оның басты мақсаты — рухани бай, ізденімпаз, адамгершілігі мол тұлғаны қалыптастыру. Қазіргі мұғалім бұрынғыдай тек ақпарат беруші, бақылаушы не жазалаушы рөлінде қалмай, керісінше ізденуші, зерттеуші, технолог, өнертапқыш, шығармашылықпен жұмыс істейтін жаңашыл болуы тиіс.
Оқушыны субъект ретінде танып, оның өзін-өзі тануына жағдай жасау, жеке тұлғалық қасиеттерін дамыту, «Мен» менталитетін қалыптастыру, білім мен тәрбиені тұлғаға бағыттау — бүгінгі мұғалім үшін кейінге қалдырмайтын міндет.
Жаңа білім парадигмасы және құзыреттілік
Елімізде білім жүйесін дамыту талаптарына сай оқушыларға терең білім мен тәрбие беру, оларды жан-жақты дамыту — өзекті мәселе. Білім беру — қоғам мүшелерінің адамгершілік және интеллектуалдық мәдени деңгейін, кәсіби біліктілігін қамтамасыз ететін үздіксіз үдеріс.
Жаңа білім парадигмасы қоғам өміріне белсене араласатын, шығармашылықпен ойлайтын, өзін көрсете алатын, ақпаратты өздігінен іздеп, талдайтын және оны дамытуға қабілетті құзыретті тұлға қалыптастыруға бағытталады. Мектептегі оқу-тәрбие жұмысының талапқа сай жетілдірілуі оқушының болашақта құзыретті маман болып қалыптасуына тікелей ықпал етеді.
Құзыреттілік нені білдіреді?
Құзыреттілік — оқыту үдерісінде алған білім, білік, дағдыларды нақты мәселені шешуде қолдана алу. Ол көбіне «білімді қолданудың түпкі нәтижесі» ретінде қарастырылады.
Ғалымдар көзқарасы
- Л. М. Митина: құзыреттілік — білім, дағды, білік және оларды практикада, тілдесімде, өзін-өзі дамытуда қолдану тәсілдері.
- Б. Т. Кенжебеков: құзыреттілік еңбектің нәтижесіне қарап бағаланады; қызметкер талапқа сай нәтижеге жеткізетін әрекет орындай алса, кәсіби құзыретті саналады.
Құзыреттілік ең алдымен оқушының ақпараттық сауаттылығынан және кез келген мәселені дұрыс шеше білуінен көрінеді. Оқушы өзін үздіксіз жетілдіріп, жаңа технологияларды меңгеріп, ортаға тез бейімделіп, ұйымдастырушылық қабілеттерін дамытқанда ғана құзыреттілік деңгейі нығаяды.
Құзыреттілікті бағалау өлшемдері мен деңгейлері
Ғылыми еңбектерде оқушылардың құзыреттілігін анықтауда компоненттер, өлшемдер және көрсеткіштер белгіленеді. Мақсат-міндеттеріне қарай өлшемдер үш бағытқа бөлінеді: когнитивтік, эмоционалдық-құндылықты және іс-әрекеттік.
Когнитивтік
Қажетті ақпаратты таңдау және бағалау, проблемалық жағдаяттарды шешу, ғылыми әдебиеттерді талдау.
Эмоционалдық-құндылықты
Білімге қызығушылық пен белсенділік, топты қарым-қатынастық құндылық ретінде тану.
Іс-әрекеттік
Ұжымдық өзара әрекет, міндет бөлісу, ортақ нормаларды бірлесе меңгеру, пікірталасқа белсенді қатысу.
Жоғары деңгей
- Ойын еркін жеткізеді, мәселені толық ашады.
- Вербалды және вербалды емес құралдарды орынды қолданады.
- Шынайы қызығушылық танытып, шешім ұсынуға белсенді қатысады.
- Диалог пен пікірталаста мазмұнды шығармашылықпен қабылдайды.
- Топтық жұмыста міндеттерді нақты белгілей алады.
Орта деңгей
- Ойын көбіне мұғалім жетекшілігімен түсіндіреді.
- Қосымша құралдарды толық пайдалана бермейді.
- Шешімді іздеуде сенімсіз; қатесін байқаса да түзетуі қиын.
- Диалогты ұйымдастыруда енжарлау, бірақ тыңдай біледі.
- Топтық жұмыста міндеттерді бөлісуге қатысады.
Төмен деңгей
- Қарапайым тапсырмалармен шектеледі; ойы шашыраңқы.
- Мағыналық құрылымды бағдарлай алмайды.
- Мәселені шешуге қызығушылығы төмен, топта енжар.
- Оқу материалының кей бөліктерін ғана қабылдайды.
- Топтық жұмысты ұйымдастыра алмайды, көбіне орындаушы болады.
Проблемалық іскерлік ойын арқылы оқыту
Жаңа технологиялар жүйесінде проблемалық іскерлік ойын арқылы оқытудың орны ерекше. Мұнда оқушылар әртүрлі проблемаларды талдап, шешу жолдарын іздестіреді. Мұндай сабақтар логикалық ойлауды дамытып, пәнге қызығушылықты арттырады және өмірде кездесетін қиындықтарды жеңуге тәрбиелейді.
Іскерлік ойын сабағын өткізу кезеңдері
- I кезең — Дайындық: рөлдерді бөлу, топтарға бөлу, проблемамен алдын ала таныстыру, қажетті материалдарды жинақтау.
- II кезең — Ойын кезеңі: хабарламаларды тыңдау, пікірталас жүргізу, қабылданатын шешімді талқылау және бақылау, ортақ шешімді қабылдау.
- III кезең — Қорытындылау: проблеманы шешудің тиімді жолдарын анықтау, нәтижені саралау.
Іскерлік ойындардың дидактикалық, тәрбиелік және дамытушылық (әлеуметтендірушілік) әлеуеті жоғары. Негізгі мақсат — оқушының ойлау қабілетін арттыру және оны белсенді әрекетке жұмылдыру.
Білімге қызығушылықты арттыратын жүйелі іс-әрекеттер
Оқушының білімге қызығушылығын арттыру үшін жүйелі жұмыстарды жоспарлау тиімді. Мұндай жүйе төмендегі бағыттарды қамтиды:
Ұсынылатын әрекеттер
- Шығармашылықпен жұмыс істеуге арналған тапсырмалар.
- Әртүрлі анықтамалармен және ұғымдармен жұмыс.
- Ғылыми әдебиеттерді оқуға баулу.
- Жарыстар, сайыстар, танымдық ойындар ұйымдастыру.
- Интернет, телеарна және мерзімді баспасөздегі жаңалықтарды талқылау.
Нәтижесі қалай байқалады?
Бұл тәсілдер қолданылғанда оқушы маңызды ақпаратты іріктейді, салыстырады, жүйелейді, қорытынды шығарады, нақтылайды, ұғымға түсінік береді, дәлелдейді немесе жоққа шығарады, сондай-ақ модельдей алады. Мұның бәрі оның сөзі мен тұжырымынан, пікірталастағы ұстанымынан айқын көрінеді.
Педагогикалық қорытынды
Ұстаздық тәжірибе пәрменді әдіс-тәсілдерді жүйелі қолдану сабақтың да, сыныптан тыс жұмыстың да тиімділігін арттыратынын дәлелдейді.