Қазақша рефераттар

Сабақтың пәнаралық байланысы

Сабақ туралы

Тақырып

Ж. Б. Ламарктің эволюциялық ілімі

Сабақ түрі

Лекция

Сабақ типі

Аралас сабақ

Пәнаралық байланыс

Тарих, әдебиет

Әдістер

Сұрақ-жауап, баяндау

Көрнекіліктер

Оқулық, тақта, интерактивті тақта, плакат

Сабақтың мақсаттары

  1. Оқушыларды Ж. Б. Ламарктің эволюциялық ілімімен таныстыру.
  2. Тіршіліктің жалпы заңдылықтары мен даму тарихы туралы дүниетанымды дамыту.
  3. Оқушыларды адамгершілікке, еңбекқорлыққа тәрбиелеу.

Сабақ барысы

  1. Ұйымдастыру кезеңі.
  2. Үй тапсырмасын сұрау.
  3. Жаңа сабақты түсіндіру.
  4. Жаңа сабақты бекіту.
  5. Үйге тапсырма беру.
  6. Оқушыларды бағалау.

Ұйымдастыру

Амандасу, оқушыларды түгендеу, сабақ мақсатымен таныстыру.

Үй тапсырмасын тексеруге арналған сұрақтар

  1. Гүл бөлімдеріне қандай атаулар енгізілді? Талдап көрсетіңдер.
  2. К. Линнейдің жүйесін неге «жасанды жүйе» деп атайды? Дәлелдеп, мысал келтіріңдер.
  3. Жүйелеуде К. Линней жіберген кемшіліктер қандай?
  4. К. Линнейдің ғылымға қосқан жаңалықтарын талдап, қысқаша хабарлама жазыңдар.
  5. Популяцияның өзгеруіне әсер ететін жағдайларды атаңдар.
  6. Өзгергіштік дегеніміз не? Ол нешеге бөлінеді? Айқын емес өзгергіштікке мысал келтіріңдер.
  7. Популяциялардың бір-бірінен айырмашылығы неге байланысты?
  8. Айқын өзгергіштіктің айқын емес өзгергіштіктен айырмашылығы қандай?
  9. Айқын өзгергіштіктің тұқым қуаламайтынын мысалмен дәлелдеңдер.
  10. Микроэволюция дегеніміз не? Бұл термин биологияға қай жылы енді?
  11. Жазда табиғаттағы бір өсімдіктен жапырақ пішіні мен мөлшерінің, гүл түсінің, күлтелер санының әртүрлілігін бақылап, айқын өзгергіштіктің болатынына көз жеткізіңдер.

Жаңа тақырып: Ламарк және эволюциялық идеялардың қалыптасуы

XVII ғасырда микроскоптың ашылуы және оның биологиялық зерттеулерде қолданылуы тірі табиғат туралы көзқарасты түбегейлі өзгертті. Эмбриология мен палеонтология дербес ғылым салалары ретінде қалыптаса бастады.

Ламарктің орны

Француз ғалымы Жан Батист Ламарк (1744–1829) Дарвинге дейін органикалық дүниенің дамуы туралы ғылыми теорияның негізін қалаған жаратылыстанушы ретінде танылады. Ол организмдердің бейімделгіштік қасиетін сыртқы орта жағдайымен байланыстыра зерттеп, эволюциялық ойдың дамуына елеулі үлес қосты.

Теориясының артықшылықтары

  • Нақты деректерге сүйенуі.
  • Өсімдіктер мен жануарлар құрылысын тереңірек зерттеуі.
  • Органикалық дүниенің өзгеретінін мысалдармен дәлелдеуі.

Негізгі еңбектері

  • «Зоология философиясы» (1809)
  • «Француз флорасы»
  • Басқа да ірі еңбектер

Ескерту: «биология» терминін ғылымға алғаш енгізген ғалымдардың бірі ретінде көрсетіледі.

Ламарктың жіктеу жұмыстары

Ламарк жануарларды жүйелеумен де айналысып, ұқсастық белгілеріне қарай омыртқасыздар мен омыртқалыларды бөліп қарастырды. Ол жануарларды сатыларға және кластарға топтастыруға талпынып, кейінгі табиғи жүйенің қалыптасуына негіз қалады.

6 саты бойынша топтастыруы

  1. I саты — кірпікшелі кебісшелер мен полиптер.
  2. II саты — сәулелілер мен құрттар.
  3. III саты — жәндіктер мен өрмекшітектестер.
  4. IV саты — шаянтектестер мен ұлулар (былқылдақденелілер).
  5. V саты — балықтар мен бауырымен жорғалаушылар.
  6. VI саты — құстар мен сүтқоректілер.

Омыртқасыздарды 10 класқа бөлуі

  1. Кірпікшелі кебісшелер
  2. Полиптер
  3. Сәулелілер
  4. Құрттар
  5. Буынаяқтылар
  6. Өрмекшітектестер
  7. Шаянтектестер
  8. Қылтанды құрттар
  9. Мұртаяқтылар
  10. Ұлулар (былқылдақденелілер)

Шаянтектестер мен өрмекшітектестер бүгінге дейін класс ретінде оқытылады. Ал ұлулар мен қылтанды құрттар кейінірек ірі таксондарға біріктіріліп, жіктеу жүйесі нақтыланды.

Эволюция туралы негізгі тұжырымдары

Бағыты: қарапайымнан күрделіге

Ламарк тіршілік өте қарапайым тірі денеден пайда болып, қарапайымнан күрделіге, төменгі сатыдан жоғары сатыға қарай өте баяу дамиды деп түсіндірді.

Эволюция факторлары туралы көзқарасы

  • Жаңа түрдің пайда болуында негізгі факторлар ретінде сыртқы орта және уақыт әсерін атап көрсетті.
  • Климаттың өзгеруі мен гидрогеологиялық жағдайлардың ауысуы тіршілікке ықпал етеді деп есептеді.

Шектеулері

Ламарк организмдердің өзгеру себептерін және эволюцияның қозғаушы күштерін толық әрі дұрыс түсіндіре алмады. Соған қарамастан, оның идеялары көп дерекпен негізделіп, эволюциялық теорияның дамуына жол ашты.

«Жаттыққан мүше» және «жаттықпаған мүше» қағидасы

Ламарктың пайымдауынша, сыртқы ортаға жиірек қатыстырылған (көп «жаттыққан») мүшелер өзгереді, ал аз қолданылған мүшелер өзгермейді немесе кішірейіп, жойылып кетеді. Ол сондай-ақ көп қимылдаған мүшелерде қан айналымы күшейіп, мүше жақсы дамиды және бұл өзгеріс тұқым қуалайды деп түсіндірді.

Мысал: жираф мойны

Құнарсыз өңірде ағаш жапырағымен қоректену үшін мойнын жиі жоғары созудың нәтижесінде мойын ұзара түсті деген түсінік ұсынды.

Мысал: жыланның қозғалысы

Дененің ұдайы созылуына байланысты аяқтар «пайдасыз» болып, жаттықпаудың әсерінен жойылды деп есептеді.

Жаңа сабақты бекіту

Ілімге берілген баға

  • Эволюциялық өзгерістердің бар екенін жүйелі түрде дәлелдеуге ұмтылды.
  • Бейімделу мен сыртқы орта байланысына назар аудартты.
  • Жіктеудегі табиғилыққа қарай қадам жасады.

Жіберген кемшіліктері

  • Эволюцияның нақты қозғаушы күштерін толық түсіндіре алмады.
  • Мүшелердің «жаттығуы» арқылы пайда болған өзгерістердің тұқым қуалауын негізгі тетік ретінде қарастырды.

Үй тапсырмасы

§ 7

Келесі сабаққа дайындық

Бағалау және қорытынды

Оқушылардың жұмысы бағаланады. Сабақ аяқталды. Сау болыңдар.