Сіздер табиғат сөзін қалай түсіндіріп бере аласыздар
Сынып сағатының жоспары: «Абай шығармашылығы: табиғат лирикасы» (7-сынып)
Қарағанды облысы, Саран қаласының №7 ЖББМИ биология және химия пәні мұғалімі Ермекова Гүлнар Садуақасқызы дайындаған.
Мақсаты
Абайдың табиғат туралы шығармалары арқылы оқушылардың табиғатқа жанашыр көзқарасын қалыптастыру, елжандылыққа, туған жерін құрметтеуге тәрбиелеу.
Құрал-жабдықтар
- Интерактивті тақта
- Таныстырылым (слайдтар)
- Видеоматериал
- Суреттер
Кіріспе
Эпиграф
Шын хакім, сөзің асыл – баға жетпес,
Бір сөзің мың жыл жүрсе, дәмі кетпес.
Қарадан хакім болған сендей жанның
Әлемнің құлағынан әні кетпес!
Ұйымдастыру бөлімі
- Абайдың дүниеге келуі туралы 2 минуттық видеоматериал көрсету.
- Оқушыларды суреттер арқылы 3 топқа бөлу: қыс, көктем, жаз.
Абай өз ауылында арабша хат танығаннан кейін, он жасында Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесінде үш жыл оқыды. Оқуға зерек, ұғымтал Абай діни сабақтармен қатар өз бетінше араб, парсы тілдерін меңгеріп, шығыс классиктері — Низами, Сағди, Хафиз, Науаи, Физули еңбектерімен танысты.
Ақыл-ойы толысқан шағында ол ел билеу ісінен біртіндеп аулақтап, ақындық жолға түсті. Шығыс, батыс, орыс ойшылдары мен ақындарының еңбектерін оқып, білімін толықтырды. Әлеуметтік мәселелерді философиялық тұрғыдан көтерумен бірге, табиғатты жырлаған өлеңдері де мол.
Бүгін біз сол шығармалар арқылы Абай әлемінің бір қырын — табиғат лирикасын танып-білеміз.
Негізгі бөлім: табиғат ұғымын ашу
Талқылау сұрағы
«Табиғат» сөзін қалай түсіндіресіз? Әр топ 1 минут ішінде қысқаша қорытынды айтады.
Табиғат — бізді қоршаған орта: тыныс алатын ауа, ішетін мөлдір су, басып жүрген топырақ. Сыңсып ән салған орман, басын иген изен мен селеу, иісі аңқыған жусан, сұңқылдаған аққу, желпілдеген көбелек — бәрі де табиғаттың сыйы.
Даланың бейнесі және білімді қолдану
Дала, дала, бұл дала селеулеген,
Жырмен ұйықтап, оянған өлеңменен.
Дала деген күйсандық бұл қазаққа,
Абай десе, құлағы елеңдеген.
Тапсырма (2 минут)
Әр топ далада өсетін өсімдіктер мен мекендейтін жануарларды жазады.
Көрнекілік
Таныстырылым арқылы дала көріністері, өсімдіктер мен жануарлар суреттері көрсетіледі (слайд 5–8).
Топтық жұмыс: Абайдың табиғат лирикасы
Шығармаларды тану (2 минут)
Табиғат көріністері бейнеленген Абай шығармаларының атауларын жазыңыз. Уақыт аяқталған соң бір оқушы оқып береді, мұғалім интерактивті тақтадан дұрыс тізімді көрсетеді (слайд 9).
Көркем бейнелеу тапсырмасы
Өлеңнің көрінісін көз алдыңызға елестетіп, сурет арқылы бейнелеңіз. Әр топқа бір шығарма беріледі:
- 1-топ: «Қыс»
- 2-топ: «Жазғытұры»
- 3-топ: «Жаздыгүн шілде болғанда»
Кейін әр топтан бір оқушы өз мезгіліне сәйкес Абай өлеңін мәнерлеп оқиды.
Ән арқылы әсерлену
Абай өлеңдеріне көптеген әндер жазылған. Бір сәт әуенге кезек берейік: «Желсіз түнде жарық ай» әні орындалады.
Талдау: табиғат пен адам өмірінің астасуы
Мысал: «Қыс» өлеңіндегі кейіптеу
Абай табиғатты жай ғана сипаттап қоймайды: табиғат көрінісі адам болмысымен, тұрмыс-тіршілігімен қабаттасып жатады. Мәселен, қысты:
Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,
Соқыр, мылқау, танымас тірі жанды...
Кәрі құдаң — қыс келіп, әлек салды,
деп кейіптеп, қазақтың қатаң мінезді қарттарына ұқсатады. Сондай-ақ боранды шақтағы киіз үй тіршілігін:
Борандай бұрқ-сарқ етіп долданғанда,
Алты қанат, ақ орда үй шайқалды,
деп елестетеді. Мезгіл тақырыбындағы өлеңдерінен табиғатпен қатар ауылдың әлеуметтік өмірі, бай мен жарлы тұрмысындағы айырмашылық, теңсіздік те көрініс табады.
Қазақ дүниетанымы және жылқы
Қазақ үшін төрт түлік — тіршіліктің өзегі. Соның ішінде жылқының орны ерекше: мінсе — көлік, ішсе — қымыз, жауға шапса — жан серігі. Абай жылқы сұлулығын аса шебер суреттеген.
Тыңдалым
«Аттың сыны» өлеңін тыңдау (слайд 14).
Жедел тапсырма
Абай жылқыны берілген суреттердегі жануарлармен қалай теңейді? Әр топ теңеу сөздерді табады (мысалы: «бөкен қабақ»).
Аудармалар және биологиямен байланыс
Сұрақ-жауап
Абай аудармаларында да жан-жануарлар әлемі көрініс табады. Абайдың қандай аударма мысалдарын білесіздер? Оқушылар жауап береді, мұғалім интерактивті тақтадан аударған мысалдар тізімін көрсетеді.
Көрініс: «Шегіртке мен құмырсқа»
Мектептің драма үйірмесі дайындаған «Шегіртке мен құмырсқа» мысалын тамашалау. Крыловтың түпнұсқасы орысша «Стрекоза и муравей» деп аталады.
Талқылау (биологиямен байланыс)
Неліктен Абай «инелік» орнына «шегіртке» деп аударды? Биологиялық тұрғыдан олардың қандай ұқсастықтары бар? Оқушыларға инелік пен шегірткенің суреті беріледі, пікірлер тыңдалады.
Сурет жұмыстарының таныстырылымы
Әр топтың суретшісі салған жұмысты таныстырып, идеясы мен таңдаған көркем шешімін қысқаша түсіндіреді.
Қорытынды
Абай әлемі — шексіз әлем. Оны аз ғана уақытта толық қамту мүмкін емес. Дегенмен бүгін біз Абайдың табиғат туралы шығармаларының бір бөлігін зерделеп, Абай мен табиғаттың біртұтас екенін аңғардық.
Табиғат бізге өгей ана емес: ол бізді аялап, бар жақсысын аямайды. Ендеше, аяулы перзент ретінде туған өлкемізді қадірлей білейік. «Өз елімнің басы болмасам да, сайының тасы болайын» деген нақыл сөз бар. Өз жерін сүйетін, халқын құрметтейтін, еліне пайдалы азамат болыңдар.
Рефлексия: «Екі жұлдыз, бір тілек»
Стикерге бүгінгі шара туралы екі ұнаған тұсын және бір ұсынысын жазыңыз. 1–2 жауап дауыстап оқылады.
Бағалау және марапаттау
Қатысып отырған сарапшы оқушылар топ жұмысына қысқаша баға береді. Нәтижесінде марапаттау өткізіледі.
Абай атамыздың табиғат лирикасына жасаған шағын саяхатымыз осымен аяқталды. Көңіл қойып тыңдағандарыңызға көп рақмет! Көріскенше, күн жақсы!