Мазмұндама жазу
Бұл материал мазмұндама жаздыру сабақтарын жүйелі ұйымдастыруға көмектеседі: оқушыларды мәтінді түсінуге жетелеу, жоспар құру, тірек сөздер арқылы сөйлем құрастыру және сауатты жазу дағдыларын бекіту.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушылардың қазақ халқының тағамдары туралы білімін бақылау, білім деңгейін анықтау.
Дамытушылық
Жазбаша көркем тілін дамыту; теориялық білімді практикалық жұмыста қолдануға, ой еңбегіне және өз ойын жүйелі жеткізуге дағдыландыру.
Тәрбиелік
Мәтінді ықыласпен тыңдауға, есте сақтауға үйрету; зейін мен ойлау қабілетін дамыту; оқушыларды әрекетке ұйымдастыру.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Амандасу.
- Кезекшімен қысқаша әңгімелесу.
- Сабақтың тақырыбы мен мақсатын хабарлау.
II. Мазмұндама жазуда нені ескеру керек?
1) Оқушының білім деңгейі
2) Дағдысы
3) Жас ерекшелігі
4) Оқушыны қандай нәтижеге үйрету
5) Мазмұндама түрі: бақылау мазмұндама, үйрету мазмұндама, қысқа мазмұндама, тапсырмасы бар мазмұндама, таңдамалы мазмұндама.
III. Кіріспе әңгіме
Мұғалім оқушылардың назарын шоғырландыру үшін мәтін туралы қысқаша түсінік береді және мазмұнын қабылдауға дайындайды. Кіріспе әңгіме мазмұндаманың сапасына едәуір әсер етеді.
Мәтінмен жұмыс алгоритмі
1) Бірінші оқылым және сөздік жұмысы
- Мәтінді асықпай, жағымды дауыспен, салмақпен оқу.
- Түсініксіз сөздерді сөздік дәптерге жаздыру.
- Қиын әрі жаңа сөздерді тақтаға жазу.
- Екі баған ұйымдастыру: негізгі сөздер және етістіктер.
- Екі бағандағы сөздерді пайдаланып, сөз тіркестері мен сөйлемдер құрату.
2) Түсінуді тексеру (сұрақ арқылы)
Мұғалім мәтінді өзі дайын күйде түсіндірмей, сұрақтар арқылы оқушыларды мазмұнын ашуға жетелейді.
Үлгі сұрақтар
- Мәтінде не туралы айтылған?
- Басты дәстүрлер қандай?
3) Жоспар құрастыру
М. М. Жанпейісованың «Мәтін бөліктері» ойынын қолдануға болады: оқушылар 3 топқа бөлініп, мәтіннің кіріспе, негізгі, қорытынды бөліктерін анықтайды және қажет болса толықтырулар енгізеді.
4) Екінші оқылым және қайта айту
- Мәтінді екінші рет оқу немесе өте жақсы оқитын оқушыға оқыту.
- 2–3 оқушыны жоспар бойынша әңгімелету.
5) Тілдік тапсырмалар
- Тірек сөздерді қолдану.
- Сөйлемдегі сөз тіркестерінің белгілі үлгілерін пайдалану.
- Мәтін стилін сақтай отырып, ойды нақты жеткізу.
6) Сауатты жазу ережелері
- Ауызша және жазбаша тілде кейбір сөздердің айтылуы мен жазылуы бірдей бола бермейтінін ескерту.
- Үндестік заңын сақтауға назар аударту.
7) Мазмұндама жазу
Оқушылар жоспар мен тірек сөздерге сүйене отырып, мәтінді сауатты әрі жүйелі түрде жазады.
Мазмұндама: «Қазақтың ұлттық тағамдары»
Жоспар
- Қазақтарда қонаққа қатысты қандай түсініктер бар?
-
Қазақ халқының салт-дәстүрлері:
- Ет тағамдары
- Сүт тағамдарының қасиеті
- Ұннан жасалатын тағамдар
Назар аударатын тіркестер
- қонақжай халық
- асқа байланысты дәстүрлер
- ет, сүт, ұн тағамдары
- ысырап етпеу
Қазақ халқы — өте қонақжай халық. Қонақтың алдына ең тәтті, ең сыйлы тағамдарын қою — атадан балаға жалғасып келе жатқан берік дәстүр. Қазақтар асты жоғары бағалап, қастерлей білген. «Ас — адамның арқауы», «Ас атасы — нан», «Жаман ауруға — жақсы ас» деген нақылдар соның дәлелі.
Асқа байланысты салт-дәстүрлер де көп: қонақасы, табақ тарту, сарқыт, асар және басқа да ғұрыптар. Ырым бойынша дастарқанға қойылған дәмнен ауыз тимей кетуге болмайды. Қазақ дастарқанында көбіне ұннан, сүттен және еттен жасалған тағамдар ұсынылады.
Ет тағамдары
Ұлттық тағамдардың ішінде еттің орны ерекше. Ет дәмділігімен қатар, ағзаға пайдалы ақуызға бай. Үлкен тойларда және жиындарда мал сойылып, қонақтарға табақ тартылады. Қуырдақ, қазақша ет, бұқпа, көмбе, сырбаз сияқты тағамдар дастарқанның қадірін арттыра түседі.
Сүт тағамдары
Ұлт тағамдарының негізі саналатын сүттің орны да бөлек. Халық сүт тағамдарын бір сөзбен «ақ» деп атайды. Сүттен қымыз, шұбат, қатық, май, ірімшік, құрт, сүзбе, қаймақ, айран сияқты тағамдар дайындалады. Олардың қасиеті мол әрі денсаулыққа пайдалы.
Ұн тағамдары
Ұннан бауырсақ, шелпек, құймақ, күлше, таба нан пісіріледі. «Дәнді шашпа, нанды баспа» деп халқымыз нанды ерекше құрметтеген. Осындай тағамдардың бәрін ысырап етпей, ұқыпты пайдаланған.
Үй тапсырмасы
Қайталау
Мазмұндама жазуға қатысты негізгі ережелерді қайталау: жоспар құру, тірек сөздерді қолдану, үндестік заңын сақтау және жазбаша тіл нормаларын ұстану.