Бастауышы жоқ сөйлем
8-сынып • Қазақ тілі
Жалаң және жайылма сөйлем
Бұл сабақ оқушылардың жай сөйлем құрылымын тереңірек түсінуіне, жалаң сөйлемді жайылма сөйлемге айналдыра білуіне және сөйлем мүшелерін дұрыс талдау дағдысын қалыптастыруға бағытталған.
Сабақтың мақсаты
- Жалаң және жайылма сөйлем туралы түсінікті тереңдету.
- Жалаң сөйлемді жайылма сөйлемге айналдыруға үйрету.
- Сөйлемді мүшелеріне талдауға дағдыландыру.
Күтілетін нәтиже
- Жалаң және жайылма сөйлемді ажыратады.
- Сөйлемге тұрлаусыз мүшелер қосып, жайылта алады.
- Сөйлем мүшелерін дұрыс анықтап, талдау жасайды.
Қосымша мәлімет
- Сабақ түрі:
- жаңа сабақ
- Пәнаралық байланыс:
- әдебиет, тарих
- Көрнекілік:
- интербелсенді құрал, слайдтар, семантикалық карта, тапсырмалар, ортақ бағалау парағы
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру
- Оқушылармен амандасу.
- Сынып оқушыларын түгелдеу.
- Назарын сабаққа аудару.
Мұғалімнің кіріспе сөзі
Қазақ тілі – өз тілім, ана тілім,
Абай, Мұхтар сөйлеген дана тілім.
Қастерлейді ұл-қызым мәңгі сені,
Болашағым, бақытым, дара тілім!
Балалар, кемеңгер ғұламалар сөйлеген қасиетті ана тілімізді қадірлей білейік. Бүгінгі сабағымызды көтеріңкі көңіл-күймен бастайық. Іске сәт!
Сабақ жоспары
- Білгенге маржан (ауызша сұрақтар)
- Жаңа сабақ
- Кім жылдам?
- Ойлан, тап
- Шығармашылық жұмыс
- Сабақты бекіту. Тест жұмысы
Үш топқа бағалау парақтары таратылады.
II. «Білгенге маржан» (ауызша)
- Сөйлем құрылысына қарай нешеге бөлінеді?
- Жай сөйлем дегеніміз не?
- Жай сөйлемнің түрлері қандай?
- Жақты және жақсыз сөйлем дегеніміз не?
- Жақсыз сөйлемнің жасалу жолдары қандай?
III. Жаңа сабақ: жалаң және жайылма сөйлем
Тақтаға сөйлемдер жазылып, сөйлем мүшелеріне талдату арқылы жаңа тақырып түсіндіріледі.
Жалаң сөйлемге мысалдар
- Қар жауды.
- Ұшақ көтерілді.
- Мұғалім кірді.
- Күн жылынды.
Талдау: бұл сөйлемдерде тұрлаусыз мүшелер жоқ, тек тұрлаулы мүшелер қатысқан.
Жайылма сөйлемге мысалдар
- Қар қалың жауды.
- Ұшақ биікке көтерілді.
- Мұғалім сыныпқа кірді.
- Күн көктемде жылынады.
Талдау: тұрлаулы мүшелермен қатар тұрлаусыз мүшелер де қатысып тұр.
Негізгі анықтамалар
Жалаң сөйлем
- Тек тұрлаулы мүшелерден тұратын жай сөйлем.
- Бастауыш пен баяндауыштан ғана құралған жай сөйлем.
Жайылма сөйлем
- Тұрлаулы мүшелермен қатар тұрлаусыз мүшелер қатысқан сөйлем.
- Тұрлаусыз мүшелері бар сөйлем.
Қорытынды: жалаң сөйлемді тұрлаусыз мүшелер қосу арқылы жайылма сөйлемге айналдыруға болады. Сондай-ақ жайылма сөйлемнің негізінде жалаң сөйлем жатады.
Оқулықпен жұмыс
114-жаттығу: жазбаша орындау (тақтада талдау жасау).
IV. «Кім жылдам?» (түрлендіру тапсырмасы)
Берілген жалаң сөйлемді жайылма сөйлемге, ал жайылма сөйлемді жалаң сөйлемге айналдырыңыз.
1-топ
- Абай отыр.
- Хамит күндегісінен ерте тұрды.
2-топ
- Анам келді.
- Жаңбыр қатты жауып тұр.
3-топ
- Сыныптастар жиналды.
- Айжан қыздармен қатты жүгірді.
V. «Ойлан, тап»
Семантикалық кесте арқылы жалаң және жайылма сөйлемдерді ажыратып, дәлелдеңіз.
Сергіту сәті: аутотренинг
Орындыққа ыңғайланып отырыңыз. Қолды санға қойып, көзді жұмып, бұлшық етті босаңсытыңыз.
- Мен ыңғайлы орналасамын.
- Ешқайда асықпаймын.
- Ақырын әрі байыппен рақаттанып дем аламын.
- Мен тынышталамын.
- Мен тынышпын, маған өте жақсы.
- Денемнің барлық жері тыныш.
- Қолым босаңсиды.
- Бүкіл денем тыныш.
- Денеме өте жағымды, ыңғайлы. Мен дем алып жатырмын.
- Мен жақсы дем алдым.
- Қолымнан, аяғымнан, бүкіл денемнен ауырлық сезімі арылды.
- Басым сергек.
- Өзімді жақсы сезінемін.
- Ақырын көзімді ашамын.
VI. Шығармашылық жұмыс
Жазылым
«Қыс келбеті» тақырыбына жалаң және жайылма сөйлемдерді қатыстырып шағын шығарма жазыңыз.
Оқылым
Тәуелсіздік күніне арналған өлеңдерді мәнерлеп оқыңыз.
Сабақты бекіту: тест жұмысы
1. Жай сөйлемнің ережесін табыңыз.
- А) Бір ғана ойды білдіреді, бір интонациямен айтылады.
- Ә) Екі немесе одан көп жай сөйлемнен тұрады.
- Б) Күрделі ойды білдіреді.
- В) Дыбыстардың жазудағы таңбасы.
- Г) Адамның әр түрлі көңіл күйін білдіру.
2. Жай сөйлемнің түрлерін атаңыз.
- А) Жақты сөйлем.
- Ә) Салалас сөйлем.
- Б) Құрмалас сөйлем.
- В) Жай сөйлем.
- Г) Лепті сөйлем.
3. Жақсыз сөйлемді табыңыз.
- А) Марат жүгіріп кетті.
- Ә) Аяғын аспаннан келтіру.
- Б) Оларға келуге болмайды.
- В) Жаз.
- Г) Ақ жейделі бала.
4. Жай сөйлемді көрсетіңіз.
- А) Сырын жасырмау.
- Ә) Мен тауда ойнадым.
- Б) Ауылдың малы.
- В) Тон пішер.
- Г) Жаздың жайлы күні еді, мен көрші ауылға барғанмын.
5. Жайылма сөйлемді табыңыз.
- А) Мен кітапханадан қызық кітап алдым.
- Ә) Асқар – инженер.
- Б) Күз.
- В) Бала – болашақ.
- Г) Еңбекті бағалау.
6. Тек тұрлаулы мүшелерден тұрған сөйлемді көрсетіңіз.
- А) Жаздыгүні.
- Ә) Білім – адамның қанаты.
- Б) Атам келді.
- В) Күн қатты ысып кетті.
- Г) Көгілдір түс.
7. Бірыңғай мүшелі сөйлемді табыңыз.
- А) Қызық кітап.
- Ә) Япыр-ай, Абайжан-ай.
- Б) Марат, дүкенге баршы.
- В) Ол – шындық.
- Г) Табиғатты қорғау, сақтау – біздің парызымыз.
8. Үтір не үшін қойылған? Дұрыс жауабын белгілеңіз.
Құс қалықтайды, ұшады, сайрайды.
- А) Бірыңғай баяндауыш.
- Ә) Құрмалас сөйлем.
- Б) Қаратпа.
- В) Қыстырма.
- Г) Оқшау сөз.
9. Жалаң сөйлем дегеніміз не?
- А) Бастауыш пен баяндауыштан ғана құралған сөйлем.
- Ә) Тұрлаулы мүшелерімен қатар тұрлаусыз мүшелері де бар сөйлем.
- Б) Мазмұны толық берілген сөйлем.
- В) Бастауышы жоқ сөйлем.
- Г) Бастауышы әрдайым жасырын тұратын сөйлем.
10. Айқындауыш мүше қатысып тұрған сөйлемді тап.
- А) Біз, жастар, еңбекте, оқуда алда болуымыз керек.
- Ә) Содан бері бір қыс, екі жаз өтті.
- Б) Айқыз ірілеу бір тасқа келіп, отыра кетті.
- В) Мүйізінен ұстады да, сол қалпы қатып қалды.
- Г) Ұжым тамаша табыстарға жетіп келеді.
Жауап кілті
1 — А; 2 — А; 3 — Б; 4 — Ә; 5 — А; 6 — Ә; 7 — Г; 8 — А; 9 — А; 10 — А.
Рефлексия
Оқушылар бүгінгі сабақта не түсінгенін, қандай тапсырма қиын болғанын және қай тұсты қайталау керек екенін қысқаша айтады.
Үй тапсырмасы
112-жаттығу: қарамен жазылған жай сөйлемдерді сөйлем мүшелеріне талдаңыз.
Оқушылардың білімі бағаланады.
Автор туралы
- Өңірі:
- Ақмола облысы, Бұланды ауданы, Алтынды ауылы
- Мектебі:
- Тұрсынбек Кәкішев атындағы Алтынды орта мектебі
- Пәні:
- Қазақ тілі мен әдебиеті
- Мұғалім:
- Искакова Майра Сәркенқызы