Қазақша рефераттар

Рента теориялары

Экономикалық ұғымдар

Жер, рента және пайда: мәні, ерекшеліктері және теориялық көзқарастар

Жер ресурстарының шектеулілігі ауыл шаруашылығындағы баға белгілеу мен табыс құрылымын ерекше етеді. Бұл мәтінде жер рентасының табиғаты, пайданың қалыптасуы және осы ұғымдарға қатысты маркстік және қазіргі экономикалық ілімдегі негізгі түсіндірулер жинақталып берілген.

Жер факторы және ауыл шаруашылығындағы баға белгілеудің ерекшелігі

Өндіріс факторларының бірі — жер және оның қойнауындағы байлықтар. Жердің басқа өндіріс факторларынан басты айырмашылығы — оның ұсынымы шектеулі: жер көлемі тұрақты, өзгермейді және оны ұлғайтуға болмайды. Осыған байланысты жер ұсынымы икемсіз болады.

Дәл осы икемсіздік ауыл шаруашылығында баға белгілеудің ерекше сипатын қалыптастырады: сұраныс ұсыныстан асып түссе, нарықтық баға нашар жер учаскелерінде өндірілген өнімнің бағасына дейін көтерілуі мүмкін. Себебі қоғам қажеттілігін тек орташа немесе құнарлы жерлер есебінен толық қанағаттандыру әрдайым мүмкін емес.

Неге жер ұсынымы икемсіз?

Жер — еркін ұдайы өндірілетін ресурс емес. Еңбек пен капитал ұсынысы уақыт өте көбейтіле алады, ал жер көлемі табиғи түрде шектеулі.

Бағаға әсері қандай?

Сұраныс артқанда баға «шекті» (ең қолайсыз) өндіріс жағдайларымен анықталуға бейім. Бұл ауыл шаруашылығы нарықтарының маңызды ерекшелігі.

Пайда: тарихи рөлі және нарықтық экономикадағы орны

Пайда экономикалық категория ретінде әртүрлі өндіріс тәсілдерінде өмір сүрді: құл иеленуші және феодалдық қоғамдарда өсімқорлық және сауда пайдасы түрінде көрінді. Қазіргі өндірісте пайда қосымша құнның негізгі түрі ретінде сақталып келеді.

Нарықтық қатынастарда пайда және оны барынша арттыру (максимизациялау) көп жағдайда өндіріс пен шаруашылық салаларының нақты мақсатына айналады. Сонымен бірге пайданың мәні туралы экономикалық теорияда екі негізгі бағыт қалыптасқан: маркстік және қазіргі экономикалық ілім.

Жалпы пайда және таза пайда

Жалпы пайда — кәсіпорынға түсетін жалпы өнімнің бір бөлігі; сан жағынан ол сатылған өнімнен түскен түсіммен байланысады (оның ішінде салықтар және басқа міндетті төлемдер факторлары ескеріледі).

Таза пайда — кәсіпорынның иелігінде қалатын бөлік; ол шаруашылықтың ішкі қажеттіліктеріне, даму мақсаттарына, қорлануға және басқа бағыттарға жұмсалады.

Қай жерде жасалады, қай жерде қалыптасады?

  • Пайда өндіріс сферасында жасалады — өндірістің нәтижесі ретінде.
  • Айналым сферасында түрленеді — өнімді сату процесінде ақша нысанын алып, экономикалық форма ретінде «пайдаға» айналады.
  • Нарықта қайта бөліну жүреді — бәсеке, сұраныс пен ұсыныс конъюнктурасы әсерінен пайда мөлшері ауытқиды.

Пайда туралы екі көзқарас

1) Маркстік көзқарас

Пайданың мәні К. Маркстың «Капитал» еңбегінің III томында кеңінен қарастырылған. Маркстың тұжырымынша, пайда — қосымша құнның өзгерген түрі. Қосымша құнды өзгермелі капитал (жұмыс күші) жасаса да, ол авансталған тұрақты және өзгермелі капиталдың «жалпы нәтижесі» сияқты көрінеді.

Пайда мөлшері тауар құны мен оның өндіріс шығындарының айырмасы ретінде айқындалады (тауар құны бойынша сатылған жағдайда). Сонымен қатар өндіруші пайдаға тек тауар сатылғаннан кейін ғана қол жеткізеді: сатылған қосымша құн ақша нысанын қабылдап, пайдаға айналады.

Маркстік логика бойынша, сұраныс пен ұсыныс әсерінен ауытқулар пайда нормаларын теңестіруге, капиталдың салалар арасында ауысуына, өндіріс бағасының қалыптасуына ықпал етеді; ал пайданың түпкі негізі — төленбеген еңбек нәтижесі.

2) Қазіргі экономикалық ілім

Бұл бағытта пайда өндіріс факторларын (еңбек, жер, капитал) пайдаланудың нәтижесі ретінде түсіндіріледі. Пайда мен кәсіпкерлік табыс кәсіпкерлер қызметінің нәтижесі деп қарастырылады.

  • Пайда — кәсіпкерлік іс-әрекеттің «қызмет ақысы».
  • Пайда — басқарудағы жаңашылдық, талант және ұйымдастыру қабілеті үшін төлем.
  • Пайда — нарықтағы монополиялық жағдайдан туындайтын табыс.

Ескеретін жайт: кәсіпкер пайда күтуі тиіс, әйтпесе ол белгілі бір өндіріс саласына капитал салуға ынталы болмайды.

Екі тәсілді салыстырмалы бағалау

Маркстік көзқарастың әлсіз тұсы: пайданың мәнін тікелей жеке меншікпен және қанау деңгейімен тым қатаң байланыстыруы.

Қазіргі көзқарастың әлсіз тұсы: кәсіпкердің не үшін пайда алатынын сипаттағанымен, пайданың бастапқы көзін толық ашып бермеуі.

Практика көрсеткендей, мәселе тек жеке меншіктің өзінде немесе «төленбеген еңбекте» ғана емес, пайданы кім және қалай пайдаланатынында, яғни меншік пен басқару қатынастарының құрылымында да жатыр. Сонымен бірге, пайда тек айналымда «жасалмайды»: нарықта көбіне қайта бөліну орын алады, ал өндіріс нәтижесі ретінде пайда өндіріс сферасында қалыптасады.

Жер рентасы: алғышарттары, меншік қатынастары және түрлері

Жер рентасының пайда болуының басты шарты — жерге деген ұсыныстың шектеулілігі. Еңбек пен капитал ұсынысында мұндай табиғи шектеулілік жоқ, өйткені олар белгілі дәрежеде еркін түрде ұдайы өндіріліп отыра алады. Ал ауыл шаруашылығы өнімдері өндірілетін жер де, құрылысқа арналған жер учаскелері де ұсыным тұрғысынан шектеулі сипатқа ие.

Иемдену және пайдалану

Жерді иемдену — жеке тұлғаның немесе заңды тұлғаның белгілі бір жер учаскесіне құқығын мойындау. Жерге иелік етуді жер иесі жүзеге асырады.

Жерді пайдалану — заң нормаларына сай жүргізілетін шаруашылық әрекет. Жер иесі міндетті түрде жер пайдаланушы болмауы мүмкін.

Тәжірибеде жерді иемдену мен оны пайдалану жиі сәйкес келе бермейді: бұл міндеттерді жеке немесе заңды тұлғалар әртүрлі комбинацияда атқара алады.

Дамыған нарықтық экономикалардағы жер меншігінің үлгілері

  • Аристократияның жерге жекеменшігі (мысалы, Ұлыбританияда тарихи түрде байқалған).
  • Буржуазияның меншігі: жекелеген жер иеленушілер, кооперациялар және корпоративтік құрылымдар (банктер, ірі өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы компаниялары).
  • Мемлекеттік меншік.
  • Фермерлік меншік — жай тауар өндірушілердің жері.

Маркстік рента тұжырымы және оның қорытындылары

Маркстік концепция табыстың барлық түрлерінің түпкі көзі қосымша құн екенін негіздейді. Осыған сәйкес жер рентасы да пайда мен пайыз сияқты қосымша құнның өзгерген түрі ретінде қарастырылады. Теорияның маңызды қорытындыларының бірі — ірі жеке жер меншігін жою қажеттігін дәлелдеу және жерді ұлттық меншікке өткізу (национализациялау) ауыл шаруашылығында өндіргіш күштердің дамуына жол ашады деген тұжырым.

Жер рентасының түрлері

Дифференциалды жер рентасы

Жер сапасының, орналасуының және өндіріс жағдайларының айырмашылықтарынан туындайтын рента.

Абсолюттік жер рентасы

Жерге меншік монополиясымен және жер ұсынымының табиғи шектеулілігімен байланысты рента.

Қорытынды түйіндер

  • Жер — ұсынымы шектеулі әрі икемсіз ресурс; бұл ауыл шаруашылығындағы баға қалыптасуын өзгеше етеді.
  • Пайда өндірісте жасалады, ал айналымда (сату процесінде) экономикалық форма ретінде айқын көрінеді және нарықтық ауытқулар арқылы қайта бөлінеді.
  • Пайда туралы маркстік және қазіргі көзқарастар әртүрлі қырынан түсіндіреді; екеуі де белгілі бір деңгейде шындықты сипаттайды, бірақ шектеулері бар.
  • Жер рентасы жер ұсынымының табиғи шектеулілігімен тығыз байланысты және дифференциалды, абсолюттік түрлерге бөлінеді.