Курляндия операциясының бел ортасында жүрген жауынгер Нұрпейісовке ортақтығы
Әдеби тұлға және қоғамдық қайраткер
Әбдіжәміл Нұрпейісов — жазушы, драматург, публицист, әдеби сыншы, аудармашы, қоғам қайраткері. Ол — СССР және Қазақстан Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты, Қазақстанның халық жазушысы.
Негізгі қыры
- көркем проза, драматургия, публицистика, әдеби сын
- ұлттық рух, адамгершілік, азаматтық жауапкершілік
- соғыс шындығы, тарихи өзгерістер, экологиялық трагедия
Өскен ортасы, білім жолы, шығармашылық бағыты
Жазушының қалыптасуына өскен ортасы, алған білімі мен өмірлік тәжірибесі тікелей әсер етті. Ол шығармашылық жолын тек қаламгер ретінде емес, қоғамдық күрескер тұлға ретінде де айқындап, өз дәуірінің ең өзекті мәселелерін көркем ойдың өзегіне айналдырды.
Соғыс шындығы және «Курляндия» романы
Майдан тәжірибесі мен көркемдік шындық
«Курляндия» (1950) романында 1942–1945 жылдардағы Курляндия плацдармындағы қанды шайқастар арқау етіледі. Шығармадағы көркемдік шындық майдан шындығымен біте қайнасып, оқиғаның салмағын арттыра түседі.
- Есей бейнесінде бірқатар жинақталған белгілер арқылы дәуірдің адамын таныту басым.
- Курляндия операциясының қақ ортасында жүрген жауынгер Нұрпейісовтің жеке тәжірибесімен астасады.
- Алғашқы туынды бола тұра, республикалық сыйлыққа ие болуы шығарманың салмағын аңғартады.
Қайта жариялануы және идеялық өзек
Кейінірек жазушы бұл туындыны «Күткен күн» атауымен жариялады. Романда Отанды қорғаған халықтардың мақсат-мүддесінің тоғысуы, достық, адамгершілік және моральдық тұтастық терең ашылады.
«Қан мен тер» трилогиясы: тарихи сілкініс және адам рухы
«Қан мен тер» трилогиясында рухани қайсарлық пен суреткерлік кемелдік тоғысады. Жазушы 1913–1920 жылдардағы Арал өңірінде өткен оқиғаларды күллі қазақ даласына ортақ шындық деңгейінде толғай отырып, ескі қоғамдық формацияның аласапыран күрес нәтижесінде жаңа формацияға орын беруін адам рухының күйзелісі мен беріктігі арқылы көрсетеді.
Реализм тұғыры: төңкеріс және дала
Трилогиядағы іргелі ерекшеліктің бірі — төңкерістің қазақ сахарасына «келуі» емес, сахараның төңкеріске «келуін» реалистік негізде шебер бейнелеуі. Бұл ұстаным тарихи құбылыстың сыртқы көрінісін ғана емес, әлеуметтік-психологиялық табиғатын ашуға мүмкіндік береді.
Кейіпкерлер әлемі және қоғамдық портрет
Романда дәуір тынысын ашатын бейнелер шоғыры бар: Еламан, Кәлен, Сүйеу, Ақбала, Мөңке, Әли, Қара қатын, Судырақмет, Тәңірберген, Қалау, Құдайменде, Тентек Шодыр, Колчак және т.б. Бұл кейіпкерлер арқылы қоғамның ішкі жіктелуі, мінездер қақтығысы, үміт пен үрейдің арпалысы көрінеді.
Композиция, сюжет, психология
- композиция құрудағы жаңашылдық
- сюжет пен характердің өзара байланысын тереңдету
- психологиялық талдау және портрет жасаудағы ізденіс
Трилогия негізінде жазушы драмалық туынды мен киносценарий де жазып, көркем ойды өзге жанрлық кеңістікке көшіру мүмкіндігін танытты.
«Сең» және «Соңғы парыз»: экология, мораль, азаматтық таңдау
«Сең» (1983): ішкі динамизм және жанрлық ізденіс
«Сең» романы Еуропалық көркем роман дәстүрінің үздік жетістіктерін шығармашылықпен игеруге ұмтылады. Сезім сергелдеңі мен ар арпалысын, ірі қоғамдық-әлеуметтік мәселелерді терең бейнелеу талабы кейін «Соңғы парыз» (1999) дилогиясына ұласты.
Бұл желідегі шығармалардың ішкі динамизмі қуатты, тақырыбы — өзекті.
«Соңғы парыз» (1999): Арал тағдыры және адамзаттық трагедия
Дилогияда өзімшіл саясат экологиялық проблеманы қасіретке айналдырып, тұтас бір кеңістіктің ғана емес, адамның да ішкі әлемін күйрететіні көрсетіледі. Жәдігер мен Әзімнің ар алдындағы жауапкершілікті сезінудегі кереғарлығы — моральдық драманың өзегі.
Тартыс өзегі
Әзім мен Жәдігер арасындағы Арал теңізінің болашағы жайлы тартыс — реалистік көзқарас пен консервативтік ұстанымның бітіспес болмысы.
Параллель трагедия
Табиғат трагедиясы мен адам трагедиясын қатар өрістете отырып, жазушы мәселені адамзаттық трагедия дәрежесіне көтереді.
Шығарма тоқырау кезеңін суреттей отырып, социалистік қоғамның күйреуіне әкелген саяси-әлеуметтік себептерді де ашық көрсетеді. «Сең» мен «Соңғы парыз» романдары жанрлық табиғаты және поэтикасы тұрғысынан да арнайы талдауды қажет ететін күрделі көркем құбылыс.
Публицистика, әдеби сын және аударма
Очерктері мен сын мақалалары
Ә.Нұрпейісовтің очерктері мен әдеби-сын мақалалары ой дәлдігімен, эстетикалық талғамымен ерекшеленеді. «Толғау», «Жүрегі толы жыр еді», «Ақ бидай туралы аңыз» жинақтарында ол Л.Толстой, Ф.Достоевский, И.Тургенев, Ж.Жабаев, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мұстафин, Ш.Айтматов шығармашылығы туралы тұжырымды пікір айтады.
Әдеби портреттер және танымдық мақалалар
Ол М.Әуезов, Ф.Достоевский, И.Тургенев, М.Горький, Жамбыл секілді алыптардың әдеби портреттерін сомдап, тұлға мен дәуір байланысын тереңдетеді. «Алыптар халықтан» тақырыбындағы және «Анна Каренина» аудармасына қатысты эстетикалық, публицистикалық, танымдық мақалалары да назар аударарлық.
Драматургиялық аудармалары
Сонымен бірге Ә.Нұрпейісов А.П.Чеховтің, М.Горькийдің, Н.Хикметтің және испан жазушысы Алехандро Кэсонаның пьесаларын қазақ тіліне аударған.