Туризм үшін инфрақұрылым - жеке бағыт
Авторлар және материал туралы
Мұғалім
ШҚО, Үржар ауданы, Жанай ауылы, «Жанай орта мектеп» КММ — география-биология пәндерінің мұғалімі Әгімбекова Базаргүл Алтынбекқызы.
Мақала авторлары
- Бақытбек Жаманбаев — отставкадағы полиция полковнигі, табиғат жанашыры.
- Сайлау Төлеуов — Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.
Алтай тауларының маржаны Марқакөлде туризм неге дамымай отыр?
Туризм үшін инфрақұрылым — жеке бағыт. Оның басты басымдығы — жұмыс орындарын көптеп құру мүмкіндігі. Бұл салада бір жұмыс орнын ашу өнеркәсіпке қарағанда шамамен 10 есе арзан түседі. Мемлекет басшысы Н. Ә. Назарбаев «Нұрлы жол — болашаққа бастар жол» Жолдауында осы ойды ерекше атап өткен.
Табиғаттың тартымын айтқан куәлік (1907)
ХХ ғасырдың басындағы атақты жиһанкез, натуралист, Алтайдың білгірі Н. И. Яблонский Марқакөлдің сұлулығын еске алса болды, өзін еріксіз осы «жер бетіндегі жұмаққа» қайта тарта беретінін жазады. Ол өмірінде көптеген жерді көрсе де, Марқакөлдей әсем тау көлін ешқашан кездестірмегенін айтады.
Дерек: Н. И. Яблонский жазбалары, 1907 жыл.
Марқакөл өңірінің табиғи байлығы
Марқакөл өңірі географиялық орналасуына қарай 5 аймаққа бөлінеді: шөлейт, субальпі, альпі, тау алды жазығы және мәңгі тоң басқан өңір. Осы белдеулердің әрқайсысы флора мен фаунаның бай қорын сақтаған.
Өсімдік әлемі
Қарағай, самырсын, шырша, қайың өскен орманды алқаптар, сондай-ақ дәрілік өсімдіктердің ондаған түрі кездеседі. Азутау баурайында алтын тамыр, марал тамыры кең таралған.
Су жүйесі
Теңіз деңгейінен 1500–2000 м биіктіктегі көлге Қалжыр, Ақ Қаба, Арасан Қаба, Жаман Қаба, Қара Қаба өзендері құяды. Бұл өзендер өңір экожүйесінің тірегі.
Жануарлар мен құстар
Көлде зоопланктондардың шамамен 60 түрі кездеседі, құстардың да көптеген түрі мекендейді.
Марқакөл туралы поэтикалық көрініс
Қазақтың аяулы ақын қызы Фариза Оңғарсынова Марқакөлді тау қоршаған сұлулықтың алқасындай суреттеп, көлдің мөлдір суын, көркін, тылсым тынысын жырмен бейнелеген. Алайда дәл осы ғажап табиғат бүгінде адамдар әрекетінен зардап шегіп отыр.
Қауіп пен қысым: заңсыз әрекеттердің көбеюі
Өткен жылдың жазында Қытаймен шекаралас Марқакөл өңірінде шекара қызметі мемлекеттік шекараны бұзған Қытайдың 12 азаматын ұстаған. Күзет тобы ел аумағына өтіп, дәрілік өсімдік жинап жүрген азаматтарды анықтап, шекара күзетін күшейткен.
Жергілікті тұрмыс-тіршілікте де күрделі мәселелер бар. Марқакөл ауданы таратылғаннан кейін, әсіресе көл маңындағы таулы елді мекендер құзырлы органдар шоғырланған аудан орталығынан алыстап қалды. Жолдардың тозуы қатынасты қиындатты: қыста 30–40 градус аязда жолдың нашарлығынан байланыс мүлде үзіліп қалатын жағдайлар кездеседі.
Негізгі «табыс көздері» және олардың тәуекелі
- Күз-қыс: балық аулап сату.
- Көктем: уылдырық шашу кезінде өзен-булақтарда заңсыз балық ұстау, уылдырығын жинап сату.
- Жаз-күз: Қызыл кітапқа енген өсімдіктердің тамырын қазу, емдік қасиеті бар құрттарды жинап сату.
Марқакөл — мемлекеттік қорық аумағы. Қорық талаптары бойынша әуесқойлық балық аулау тек Ұранхай, Матабай, Қарағайлы-Бұлақ елді мекендері тұрғындарына ғана, адам басына 5 келіге дейін рұқсат етіледі. Ал уылдырық шашу кезеңінде балық аулауға мүлде тыйым салынады.
Заңсыз қазып алынатын өсімдіктер мен жиналатын емдік құрттарды көрші Қытайға жасырын тасымалдауға бағытталған контрабандалық желілердің жергілікті өкілдері сатып алып отырады. Ең қауіптісі — мұндай әрекеттердің күнкөріс амалынан біртіндеп жекелеген топтардың заңсыз баю көзіне айналуы.
Соңғы жылдары жастар арасынан бағалы балық пен уылдырықты, сондай-ақ емдік шикізатты заңсыз табысқа айналдыру ниетімен әртүрлі деңгейдегі ұйымдасқан топтардың пайда болғаны байқалады. Балықты көлден «қытай торларымен» аулау фактілері де көбейген. Заңсыз әрекеттердің кедергісіз жүруі үшін кейбір топтар өз қатарына қорық қызметкерлерін де ішінара тартуға тырысады. Осы тұстан сыбайлас жемқорлық қаупі күшейеді.
Туризм бар, бірақ жүйесіз: қазіргі көрініс
Соңғы 10–15 жылда табыс көздерінің бірі — көлге келген саяхатшылар мен балық аулауға келген туристерге жатар орын ұсыну, қыста ат-шанамен ақылы тасымалдау, мұз қатқанға дейін қайық беру. Бірақ бұл қызметтердің басым бөлігі жүйесіз, мемлекет тарапынан нақты реттеусіз әрі қолдаусыз, әркімнің өз бетінше жүзеге асып келеді.
Негізгі ой
Табиғатқа қауіпті үрдісті тоқтату үшін оның салдарымен емес, түбір себептерімен жұмыс істеу керек: халыққа заңды табыс көзі, инфрақұрылым, ашық ережелер, бақылау және жергілікті қауымдастықты қамтитын тұрақты модель қажет.
Даму бағыты: табиғат пен тарихты қатар ұсыну
Турист тартудың бір жолы — бұл өлкенің әлем жұртшылығын қызықтыратын басты ерекшелігі көрікті де киелі Алтай тауларымен тығыз байланысты екенін ескеру. «Алтай — біздің ортақ үйіміз», «Алтай — түркі әлемінің алтын бесігі» сияқты бастамалар аясында нақты жобалар жасап, өңірдің тарихи құндылықтарын да халықаралық деңгейде таныту маңызды.
Тарихи мұра әлеуеті
Марқакөл өңірінде зерттеуді қажет ететін обалар, көне тас жазулар мен өзге де археологиялық нысандар көп. Бұл бағытта археологтар, тарихшылар және өз саласының білікті мамандарын тарту қажет.
Ұсыныс және қоғамдық пікір
Ақын Ұлықбек Есдәулетовтің «Шығысты түркі өркениетінің бесігі дейміз. Ендеше, Ертістің Зайсанға құяр тұсында Білге қаған, Тоныкөк, Күлтегін бабаларымызға алып ескерткіштерді неге орнатпасқа?» деген пікірі осы өңірдің мәдени-тарихи туризмін күшейтуге үндейді.
Неге дәл қазір? Туризмнің әлеуметтік-экономикалық әсері
Мұндай бағдарламалар қаржыны талап етеді. Бірақ жүйелі туризм дамыса, Қытаймен шекараға жақын, орталықтан шалғай таулы өңірдегі халықтың әлеуметтік-экономикалық мәселесін шешуге ықпалы зор болары анық.
1) Тұрақты табыс
Туризм — көп салалы кәсіп. Ол жергілікті тұрғындардың кең қатысуын қажет етеді және заңды табыс әкелуге қабілетті.
2) Табиғатты қорғау
Халыққа заңды әрі мардымды табыс көзі ұсынылса, табиғи байлықты залалсыз, заңды пайдалану мәдениеті қалыптасып, заңсыз әрекеттердің тартымдылығы төмендейді.
3) Жаңа жұмыс орындары
Лицензиялау, рұқсаттар, қызмет стандарттары бар заңды туризм бизнеске жол ашады: шағын кәсіп, қызмет көрсету, логистика, гид қызметі, қолөнер және өзге бағыттарда жұмыс орындары көбейеді.
Қорытынды ой
Елбасының 2014 жылғы Жолдауында айтылған «қолдауды экономикалық өсім мен жұмыспен қамтуда аса үлкен мультипликативті тиімділік беретін салалар алуы тиіс» деген тұжырым Марқакөлдегі туризмді дамытудың әлеуетін айқын көрсетеді: дұрыс жоспарланған инфрақұрылым мен бағдарламалар табиғатты қорғауға да, халықтың әл-ауқатын көтеруге де бірдей қызмет ете алады.