Сәбит өлеңдерін мәнерлеп оқу
Сабақ тақырыбы
Қазақ өлеңінің «бозторғайы» атанған Сәбит Дөнентаевтың өмірі мен шығармашылығына арналған жаңа сабақ. Негізгі назар: «Заман кімдікі?» және «Бозторғай» өлеңдері (6-сынып).
Білімділік мақсат
Ақын өмірінің маңызды тұстарымен таныстыру; шығармашылығына тән ерекшеліктерді айқындау; мысал жанрындағы өлеңдерінің сюжетін талдау.
Дамытушылық мақсат
Оқушылардың тіл байлығын арттыру, сөздік қорын молайту; мәнерлеп оқуға, жүйелі баяндауға, тұжырым жасауға дағдыландыру.
Тәрбиелік мақсат
Қайырымдылыққа, жанашырлыққа, мейірімділікке тәрбиелеу; әділет ұғымын мәтін арқылы ұғындыру.
Құрал-жабдықтар мен жұмыс түрлері
Көрнекілік
«Сәбит — ақындық жолы» материалдары, слайдтар, сахналық қойылым.
Әдіс-тәсілдер
Топтастыру, талдау, салыстыру, ой қорыту, Венн диаграммасы, рөлге бөліп оқу.
Сабақ түрі: жаңа сабақ.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, сабақ мақсаты мен күтілетін нәтижені қысқаша айту.
II. Жаңа материалды түсіндіру
Қазақ өлеңінің «бозторғайы» атанған Сәбит Дөнентаевтың өмірі мен шығармашылығына қысқаша шолу жасалады. Ақынның азаматтық үні халықтың мұңымен сабақтас: оның қайғысы — халықтың қайғысы, қоғамдағы ауыртпалық.
Ақын әлеуметтік теңсіздіктің себептерін таптық қатынастардан іздейді. Жер-су, орман, ел билігі секілді қоғамдық игіліктердің «күштілердің қолында» кетуін ашық айтады.
Осы ойды нақтылау үшін «Заман кімдікі?» өлеңі оқылады. Өлеңнен алған әсерді сараптап, оқушылар ойларын топтастыру арқылы жинақтайды.
Топтастыру: «Заман кімнің қолында?»
Күш иелері
- күштінікі
- азулынікі
- тырнақтынікі
- тістінікі
- зордікі
Билік пен жүйе
- патшаныкі
- тақсырдікі
- билік — күштілердің қолында
Құндылықтардың ауысуы
- абырой, кісілік — ақшанікі
- даулы мал — шешендікі
- сөйлер сөз, жиған мал — зордікі
Талдаудан кейін өткен мен бүгінгі заманның ұқсастық-ерекшелігін анықтау үшін Венн диаграммасы толтырылады.
Сәбит — туған халқының жанашыры. Оның елдің қорғансыз, мүшкіл халін ашатын мысал өлеңдерінің бірі — «Бозторғай».
Өлеңнің идеясы: жер-суынан айырылған қазақ халқының патша өкіметіне қарсы күресі; ақын патшалық билеу тәртібін сатылай сынға алады.
Қызығушылықты ояту
«Бозторғай қандай құс?» сұрағы арқылы оқушылардың алдын ала білімін белсендіру.
Топтастыру: «Бозторғай» бейнесі
- кіп-кішкентай
- шыр-шыр етеді
- ерте оянады
- момын
Мағынаны тану
- Өлеңді мәнерлеп оқыту, негізгі ойды анықтау.
- Өлеңдегі құстар арқылы ақын қандай адамдардың бейнесін көрсететінін талқылау.
- Жан-жануарлар бейнесі арқылы адам әрекетін бейнелеу тәсілін атау: аллегория.
Кедей шаруа бейнесі
Бозторғай, бөдене, үйрек, қаз
Ұлық- болыс бейнесі
Тұрымтай, қырғи, лашын, қаршыға
Талдау және қолдану
- Өлеңді рөлге бөліп, мәнерлеп оқу.
- Мәтін бойынша жоспар құрастыру.
Өлең құрылысына талдау (үлгі)
Тапқанын бүркітті іздеп, таппағанын, — а
Шаққанын ішкі мұңын, шақпағанын — а
Білмеймін әлі күнге, естігем жоқ, — б
Жатқанын жаны тыныш, жатпағанын. — а
Буын өлшемі: 11–12 буын, бунақ саны: 3. Ұйқас түрі: қара өлең (а-а-б-а).
Шығармашылық жұмыс
1) Сахналық көрініс
Мысал желісі бойынша сахналық қойылым көрсету (тапсырма алдын ала беріледі).
2) Өлеңді жалғастыру
«Бозторғай пана таба алды ма?» тақырыбында өлеңді жалғастырып, өз ойыңды жазу.
III. Сабақты бекіту
Сұрақ
Сонымен, бозторғай қандай бейне?
Бозторғай — халық сенген өкіл. Ол халық мұңын шағатын әділ әкімді іздеп, жер жүзін шарлайды. Бірақ барған жерінен қорлықтан өзге жұбаныш таппайды.
Сұрақ
Сәбит кімдердің мұңын жырлады, жоғын жоқтады?
Ақын қарапайым халықтың, кедей шаруаның жоғын жоқтап, әділетсіздік пен зорлыққа қарсы азаматтық үн көтерді.
Үй тапсырмасы
- Сәбит Дөнентаевтың өлеңдерін мәнерлеп оқу.
- «Бақытты балдәурен балалық» тақырыбында ой-толғау жазу.