Қазақша рефераттар

Толқын ұзындығының формуласын жаз

Сабақтың тақырыбы

Рентгендік сәулелер

Сабақтың мақсаты

Оқушыларға рентгендік сәулелер туралы түсінік беру.

Сабақтың әдісі

Сұрақ-жауап, баяндау, әңгімелесу.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ.

Сабақтың міндеттері

  • Білімділік

    Рентген сәулесінің ашылуын, қасиеттерін және өмірдегі қолданылуын түсіндіру.

  • Дамытушылық

    Оқушылардың нақты әрі жүйелі ойлау қабілетін дамыту, сабаққа деген қызығушылығын арттыру.

  • Тәрбиелік

    Мақсатқа жету жолында жауапкершілікті нығайту, тазалыққа және мәдениеттілікке тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен амандасу.
  • Сабаққа қатысуын және дайындығын тексеру.

2) Үй тапсырмасын тексеру

Сұрақ-жауап форматы

  1. 1888 жылы электромагниттік толқындар арқылы алыс қашықтықтарға сигнал жеткізудің ғылыми болжамын ұсынған ғалым кім?

    Орыс ғалымы Александр Степанович Попов.

  2. Интерференция дегеніміз не?

    Кеңістіктің әртүрлі нүктелерінде қорытқы тербеліс амплитудалары уақыт бойынша тұрақты таралатындай болып, бір немесе бірнеше толқынның қосылуы.

  3. Электромагниттік толқын дегеніміз не?

    Вакуумда немесе кез келген ортада электромагниттік өрістің таралуы.

  4. Жарық күші немен өлшенеді?

    Канделламен.

  5. 1900 жылы жылулық сәулелердің эксперименттік нәтижесін түсіндіруде тығырықтан шығу жолын тапқан ғалым кім?

    Неміс ғалымы Макс Планк. (Ескерту: бастапқы мәтінде басқа есім көрсетілген.)

  6. Өте майда заттарды зерттеуге арналған құралдар?

    Лупа, линза.

  7. Дыбыс жылдамдығы нешеге тең?

    Шамамен 300 м/с.

  8. Дифракция дегеніміз не?

    Толқындардың бөгеттерді орағытып өтуі.

  9. Жарық дегеніміз не, неше түрі бар?

    Жарықтың екі түрі бар: табиғи және жасанды.

  10. Тербеліс дегеніміз не? Тербелісті сипаттайтын шамалар қандай?

    Тербеліс — белгілі бір уақыт өткен сайын қайталанып отыратын процесс. Негізгі шамалар: период, жиілік, амплитуда, фаза.

  11. Тербеліс амплитудасы дегеніміз не?

    Тербеліс кезіндегі ең үлкен ауытқу.

  12. Жарық жылдамдығы нешеге тең?

    Шамамен 300 000 000 м/с.

  13. Радионы ең алғаш ойлап тапқан кім?

    А. С. Попов.

  14. 1831 жылы электромагниттік индукция құбылысын ашқан ғалым кім?

    Ағылшын физигі Майкл Фарадей (1791–1867).

  15. Оптикалық аспаптарға нелер жатады?

    Лупа, линза, микроскоп, телескоп және т.б.

  16. Толқын ұзындығының формуласы

    λ = v / f

  17. Тербеліс периодының формуласы

    T = 1 / f

  18. Линзаның оптикалық күшінің формуласы

    D = 1 / f

    Мұндағы f — фокустық арақашықтық (метрмен).

  19. Тербеліс жиілігінің формуласы

    f = 1 / T

3) Жаңа сабақты түсіндіру

Рентген сәулелерінің ашылуы

Рентген сәулелерін 1895 жылы неміс физигі Вильгельм Конрад Рентген ашты. Ол газ-разрядтық түтіктермен тәжірибе жасап, өте жылдам электрондар ағыны (ол кезде катод сәулелері деп аталған) пайда болатын құбылыстарды мұқият бақылады.

Рентген фотопластинаның қара қағазға оралғанына қарамастан, разрядтық түтікшенің маңында ағарғанын байқайды. Кейін барийдің платинацианиді ерітіндісіне батырылған қағаз экранның түтікше оралғанда жарқырай бастағанын көреді.

Ең әсерлі бақылаулардың бірі: түтікше мен экранның арасына қолын тосқанда, экранда қолдың нобайы көрініп, сүйектердің қара көлеңкелері айқын байқалады. Осылайша ғалым бұрын белгісіз, өтімді сәуле бар екенін түсінді де, оны X-сәулелер деп атады. Кейін бұл атау ғылымда рентген сәулелері ретінде орнықты.

Тәжірибелер рентген сәулелері шапшаң электрондар шыны түтіктің қабырғасына немесе металл бөгетке соқтығысып, кенет тежелгенде пайда болатынын көрсетті.

Рентген сәулелерінің қасиеттері

  • Фотопластинаға әсер етеді және кейбір заттарда жарқыл (люминесценция) туғызады.

  • Ауаны иондайды.

  • Көп заттардан айтарлықтай шағылмайды және сынбайды.

  • Электр және магнит өрістері олардың таралу бағытына елеулі әсер етпейді.

Осы белгілердің негізінде рентген сәулелері электрондардың кенет тежелуінен пайда болатын электромагниттік толқындар деген болжам жасалды. Олардың өтімділігі толқын ұзындығының өте кіші болуымен түсіндіріледі. Бұл тұжырым кейінгі тәжірибелер арқылы нақтыланды.

Рентген сәулелерін алу (құрылғысы)

Қазіргі кезде рентген сәулелерін алу үшін рентген түтіктері қолданылады. Олардың құрылысы алғашқы үлгілерден әлдеқайда жетілдірілген.

Катод (вольфрам қылсымы) термоэлектрондық эмиссия арқылы электрондар шығарады. Фокустаушы цилиндр электрондар ағынын бағыттайды, ал олар анодпен соқтығысқанда рентген сәулелері пайда болады.

Кернеу

Анод пен катод арасында бірнеше ондаған киловольтқа дейін.

Вакуум

Қысым шамамен 10-5–10-7 мм сын.бағ.

Толқын ұзындығы

Шамамен 10-9–10-10 м.

Қуатты рентген түтіктерінде анод сумен салқындатылады, өйткені электрондар тежелгенде жылу көп бөлінеді. Электрон энергиясының тек аз бөлігі ғана пайдалы сәулеге айналады.

Рентген сәулелерінің өтімділігі жоғары болғандықтан, олар медицинада, сондай-ақ кристалдардың және күрделі органикалық молекулалардың құрылымын зерттеуде кеңінен қолданылады.

4) Сабақты бекіту

Тест тапсырмалары

  1. Рентген сәулесін ашқан қай ғалым?

    a) Ньютон   b) Максвелл   c) Рентген   d) Эйнштейн

  2. Рентген сәулесі қай жылы ашылды?

    a) 1805   b) 1895   c) 1896   d) 1835

  3. Рентген сәулесінің қолданылуы қай жерде?

    a) медицинада   b) құрылыста   c) ауыл шаруашылығында   d) дұрыс жауабы жоқ

  4. Рентген сәулесін қандай арнаулы қондырғыда аламыз?

    a) осциллограф   b) сәулелік түтіктерде   c) рентгендік түтіктерде   d) камертон

  5. Рентген сәулесінің ашылуына байланысты қандай сыйлық берілді?

    a) Нобель сыйлығы   b) кубок   c) Оскар   d) ештеңе берілмеді

  6. Құймалардағы ақауларды, рельстердегі сызаттарды табу және пісірілген жіктердің сапасын анықтау қандай әдіске жатады?

    a) флюорография   b) дефектоскопия   c) томография   d) сәулелік терапия

  7. Рентгендік сәулелер қандай сәулелерге жатады?

    a) инфрақызыл   b) электромагниттік   c) ультракүлгін   d) гамма сәуле

  8. Рентген сәулесінің зияны бар ма?

    a) бар   b) жоқ   c) белгілі бір дәрежеде   d) білмеймін

  9. Рентген сәулесі қандай сәулелердің аралығында орналасады?

    a) ультракүлгін мен гамма сәулелердің   b) ультракүлгін мен инфрақызыл   c) ультракүлгін мен ақ жарық   d) инфрақызыл мен гамма

  10. Рентген сәулесіне қандай қасиеттер тән?

    a) кейбір заттарда жарқыл туғызады және фотоқағазды қарайтады   b) көзге көрінбейді   c) катод сәулелері   d) фотоқағазды қарайтады

Есептер шығару

№1

Фотонның массасы электронның тыныштық массасына тең болатын сәуленің толқын ұзындығын табыңыз.

Тақырып: рентгендік сәулелер.