Құдай оңдап, сол жылы азаматтары шабуыл жасаған жауды жеңіп, малжандары қыстан аман есен шығып, ел - жұрт мәре сәре болыпты
Ерте заманда қазақ елін әлсін-әлсін жау шауып, жұрт бірде олай, бірде бұлай ауып, мал мен жан қырылып, ел басына ауыр күн туады. Сондай қилы, қасіретті жылдардың бірінде Наурыз атты қария өзіне қарасты елді бастап, елге қорған, малға жайлы қопалы өңірді қыстап шығады.
Құдай оңдап, сол жылы ел азаматтары шапқыншы жауды жеңіп, мал-жан қыстан аман-есен шығады. Жұрт қуанып, ел ішінде мереке күйі орнайды.
Күн мен түн теңелген күн
Наурыз қарт үлкен есепші, астроном екен. Ол күн мен түн теңелетін, жер беті бусанып, тіршілік қайта түлейтін 22 наурыз күні ерте тұрып, ел аралап:
«Бүгін — ұлыстың басталар күні. Күн мен түн теңелген қасиетті шақ. Бота боздап, қой қоздайтын, жан-жануар мен өсімдік өсіп-өнетін күн. Жер-ана қуат алып, ерекше күйге енетін мезет. Сондықтан барлық үй той жасасын! Бұдан былай атар таң, көрер жылымыз осындай қуанышпен басталсын. Ұрпақтың көңілін қайғы-қасірет торламасын!» — деп әмір етеді.
Тойдың мәні — байлықта емес
Сонда кемпірі күліп: «Ау, шал! Елде таршылық болып тұрған шақта той жасаңдар дедің. Қысылып әрең шыққан жұрт тойды немен жасайды?» — дейді.
Наурыз қарттың жауабы
Қарт жымиып: «Тойдың қызығы — байлық пен қарын тойдыруда емес. Той — көңіл көтеріп, рухани азық алатын күн. Көппен бірге отырып ішкен бір ұрттам қара су мен бір аяқ көженің нарқы есерлікпен өткен қырық күндік сауықтан да, қырық жыл жиған байлықтан да артық», — дейді.
Сосын: «Енді отырмай, сен де қаптың түбін қақ», — депті.
Қап түбінен бір кәрі жілік пен бірнеше кесек ет шығады. Мұны көрген Наурыз қарт: «Жарайсың, кемпірім! Тура бір тойдың етін сақтапсың», — деп қуанады.
Жеті дәм, төрт май: ырым мен ниет
Қазан басындағы тәртіп
- Етті дереу қазанға салу.
- Қазанның құлағына төрт жапырақ май қою.
- Майдың біреуін — өзіне, біреуін — үлкен балаға, біреуін — күйеу балаға, біреуін — немереге беру.
- Кәрі жілікті қарияларға тарту, қалған етті турап көжеге қосу.
Наурыз көжеге қосылған жеті дәм
- Арпа
- Бидай
- Тұз
- Су
- Құрт
- Айран
- Қатық
Қарттың айтуынша, кәрі жілік — бабалар дәстүрінің жалғасы, дән — өсіп-өркендеудің белгісі, су мен тұз — ұрпақтың «дәм-тұзы» жарасып, тату-тәтті өмір сүруінің дәнекері. Айран мен қатық — елдің айрандай ұйып, ақ көңіл, адал ниетте бір болуына куә.
Қазан құлағына пісірілген төрт жапырақ май — төрт түліктің сай болып, елдің бай-бақытты тұрмыс кешуіне бастау болсын деген ниет екен. Осы тағамнан дәм татқан үлкен-кішіге түгел бір жас қосылып, бұл той жыл сайын дәл осы күні әр шаңырақта міндетті түрде жасалсын деп бата береді.
Тойдың елге тарауы
Сөйтіп, Наурыз қарттың елі қап түбінде қалған еттің бәрін қазанға салып, ұлан-асыр той жасайды. Жадап жүрген көңілдер көтеріліп, жұрт қарияға алғысын жаудырып, думанды бірнеше күнге жалғайды.
Көктем өтіп, жаз шығып, күз келіп, қыс та өтеді. Көзді ашып-жұмғанша тағы да көктем жетеді. Ел Наурыз қарттың ұйғарымына сай бұл жолы көктемгі тойға бұрынғыдан да ерекше әзірленеді.
Алаша ханның бағасы
Бұл жолы қария жан-жаққа ат шаптырып, тойға алыс-жақын елдің бәрін шақыртады. Шақырушының бірі Алаша ханға барып: «Тақсыр, сізді ауылымызда өтетін тойға шақырып келдім», — дейді.
Хан таңданып: «Той деген жаз бен күзде жасалмай ма еді? Бұл қай уақытта жасалған той? Кімнің тойы?» — деп сұрайды.
Жігіт сасқалақтап: «Наурыз деген қарияның тойы… Наурыздың тойы», — деп жауап береді.
Сол күні ауа райы аса жайлы екен. Хан шапанын жамылып далаға шықса, төбесінен қиқулап қаздар ұшып өтіпті. Көзіне дала төсіндегі жасыл өркендер оттай жайнап көрінеді. Сонда хан кеудесін кере дем алып: «Бұл — өміршең, өлмес той. Ғасырдан-ғасырға жалғасқалы тұр», — деп сүйіне тіл қатады.
Аңыздың түйіні
Мерекенің аты
Сол той Наурыз тойы атанып кетеді.
Тағамның аты
Жеті түрлі дәм қосылған көже Наурыз көже деп аталады.
Айдың аты
Той өткен ай Наурыз айы болып жұрт жадында қалады.