Қазақ демократтарының саяси көзқарастары
Сабақ туралы
Пәні мен сыныбы
Қазақстан тарихы, 8-сынып
Сабақтың тақырыбы
Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың басталуы және сипаты
Сабақтың типі
Жаңа сабақты меңгерту (дәстүрлі сабақ)
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы Қазақстанның жағдайын, 1916 жылғы көтерілістің себептері, басталуы, сипаты және қозғаушы күштері туралы түсінік қалыптастыру.
- Дамытушылық: Тапсырмалар мен сұрақтар арқылы тарихи оқиғаларды өз көзқарасы тұрғысынан дәлелдеуге, талқылауға үйрету; өз бетінше жұмыс істеу дағдыларын дамыту.
- Тәрбиелік: Отанды сүюге, қорғауға, елжандылық пен батырлыққа тәрбиелеу.
Әдістері мен ресурстар
Әдісі
Сұрақ-жауап, ауызша баяндау
Көрнекілігі
Суреттер, сызбалар, кестелер
Құрал-жабдық
Қазақстан картасы
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
- Сынып оқушыларын түгендеу.
- Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
II. Жаңа сабақ жоспары
- Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы Қазақстан (1914–1918)
- 1916 жылғы көтерілістің себептері және басталуы
- Қазақ демократтарының саяси көзқарастары
- Қозғалыстың сипаты және қозғаушы күштері
Тарихи алғышарттар: отаршылдық қысым және соғыс
ХІХ ғасыр Қазақстан үшін Ресей империясына толықтай бодан болуымен ерекшеленді. Капиталистік қатынастарға ерте көшкен елдер даму қарқыны жағынан ілгерілеп, әлемдегі ықпалды мемлекеттер қатарына қосылды. Мұндай державалар әлсіз елдерге қысым жасап, олардың ішкі істеріне араласты, еңбек ресурстары мен шикізат қорларын өз мүддесіне пайдаланды.
Ресейдің алға жылжуына кедергі болған факторлар
- Феодализм қалдықтары
- Биліктің патшалық сипаты
- Дворяндардың үстемдігі
- Помещиктік жер иелену
- Халық бұқарасы мен буржуазияның саяси биліктен шеттетілуі
- Шаруалардың жерінің тапшылығы
- Тұрмыс жағдайының ауырлығы
- Халықтың кедейленуі
- «Бұратана» аталған халықтардың ұлттық езгіге түсуі
Дамыған мемлекеттер бөлшектеніп кеткен отарларды қайта бөлісуге ұмтылды; арзан шикізат көздері жетіспеді. Әскери-саяси блоктарға топтасқан бәсекелес державалардың тартысы Бірінші дүниежүзілік соғысқа ұласты.
Соғыс жылдарындағы Қазақстан: экономикалық және әлеуметтік ауыртпалық
Қоныс аудару және жерден айыру
- 1907–1912 жылдары Қазақстанға Ресейден 2 млн 400 мың адам қоныстандырылды.
- Қазақтар шұрайлы жерлерінен айырылды.
- 1917 жылға қарай қазақтардан 45 млн-нан астам десятина жер тартып алынды.
- Қоныстанушылар жалдамалы еңбекті кеңінен пайдаланды.
Соғыс кезіндегі қанау түрлері
- Қазақ даласынан мал өте арзан бағамен көп көлемде сатып алынды.
- Патша армиясы үшін киіз үйлер мен тұрмыстық бұйымдар жиналды.
- Салық мөлшері өсіп, соғыс салығы енгізілді.
- Баж салығын төлеу міндеттелді.
- Жергілікті халық соғыс жүктерін теміржол станцияларына тасуға мәжбүр болды.
1916 жылы патша әкімшілігі отаршыл қоныстанушылар үшін жаңадан жер тартып алуды жоспарлады. Осы кезең туралы А. Байтұрсынұлы: «Қазақ ұлтының өмір сүруінің өзі проблемаға айналды», — деп жазды.
1916 жылғы көтеріліс: себептері, басталуы және алғашқы әрекеттер
Негізгі себептер
- Халық ата қонысынан айырылуға шыдамады.
- Қазақ жігіттерін «қара жұмысқа» алу туралы патша жарлығы қоғамдағы шиеленісті күрт күшейтті.
25 маусым, 1916 жыл: патша жарлығы
- 19–43 жас аралығындағы еңбекке жарамды ер азаматтар алынуға тиіс болды.
- Түркістан мен Дала өлкесінен 500 мыңнан астам жігіт алу көзделді.
Қоғамдық көңіл күй
М. Дулатұлының сөзі
«Жұрт сеңдей соғылды: түнде ұйқыдан, күндіз күлкіден айырылды», — деп жазды.
23 тамыз, 1916 жыл: құпия бұйрық
Генерал-губернатор А. Куропаткиннің құпия бұйрығымен «қара жұмыстан» босатылғандар қатарында:
- болыстық, ауылдық басқармадағы лауазымды адамдар;
- жергілікті халықтан шыққан төменгі полициялық шенділер;
- имамдар мен молдалар;
- ұсақ несие мекемелеріндегі есепшілер;
- ата-бабасынан «құрметті азамат» құқықтарын пайдаланатын адамдар.
Көтерілістің басталуы: халықтық, стихиялы сипат
Патша жарлығына жауап ретінде Қазақстан мен Түркістан аумағындағы халық бір мезгілде, кең көлемде көтеріліске шықты. Жер-жерде көтерілісші жасақтар құрылып, әкімшілікке бағынышты тізімдерге қарсы әрекеттер жасалды.
Жергілікті деңгейдегі әрекеттер
- Қара жұмысқа шақырылатын жастардың тізімдері тартып алынып, жойылды.
- Байлардың ауылдарына шабуыл жасалды.
- Борышқорлық және салыққа қатысты тілхаттар жойылды.
Маңызды ерекшелік
Көтеріліске шыққан халық ең алдымен отарлауға дейінгі дәстүрлі мемлекеттік басқару жүйелерін қалпына келтіруге ұмтылды. Бұл құбылыс қозғалыстың тек әлеуметтік наразылық емес, саяси мазмұнға да ие болғанын көрсетті.