Көз гигиенасы
Сезім мүшелері және олардың маңызы
8-сынып биология сабағының мазмұны: сезім мүшелері, олардың маңызы, көздің құрылысы мен қызметі, көруді сақтау және көз гигиенасы.
Сабақтың түрі
Аралас сабақ.
Әдістері
- Сөздік-көрнекілік
- Сұрақ-жауап
- Әңгімелеу, түсіндіру
Көрнекіліктер
- Суреттер, оқулық
- Үлестірмелі карточкалар
- Интербелсенді тақта, презентация
Сабақтың мақсаттары
Танымдық
Көздің қызметі, көрудің бұзылуы және көз гигиенасы туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Ой-өрісті сұрақ-жауап арқылы дамыту, дәлелдеп жауап беруге дағдыландыру.
Тәрбиелік
Көзді сақтауға, көру мәдениетін ұстануға және гигиенаны білуге тәрбиелеу.
Сабақтың құрылымы
Ұйымдастыру кезеңі
- Амандасу
- Кезекшінің рапорты
Үй тапсырмасын тексеру (сұрақтар)
- 1Вегетативті жүйке жүйесінің симпатикалық бөлімінің алғашқы нейрондарының денелері қайда орналасқан?
- 2Олар жүйке түйіндерін қайда түзеді?
- 3Жұлынның қай бөлімдерінде парасимпатикалық бөлімнің алғашқы нейрондарының денелері орналасқан?
- 4Олар жүйке түйіндерін қайда түзеді?
Кіріспе: «Қос жанар» (тәрбиелік ой)
Қос жанар — адам өмірінің айнасы. Көру қабілетін жоғалту тек денсаулыққа емес, адамның өмір сапасына да қатты әсер етеді. Сондықтан көзді қорғау, уақытылы күтім жасау және зиянды әдеттерден аулақ болу — әр оқушының маңызды дағдысы.
Түйін: Қос жанарың — тіршілігің, өмірің. Сондықтан көзіңді қорға.
Анализаторлар туралы негізгі ұғым
Анықтама
Анализатор — рецепторлы мүшеден, жүйке жолдарынан және үлкен ми сыңарлары қыртысындағы орталықтан тұратын жүйе.
И. П. Павлов бойынша құрылымы
- Қабылдаушы буын: рецепторлар
- Өткізгіш буын: жүйке жолдары
- Орталық буын: ми орталығы
Тітіркендіргіш сипатына қарай жіктелуі
Арақашықтыққа әсер ететін
Көру, есту, иіс сезу
Жанасқанда
Тері сезімталдығы, дәм сезу
Химиялық
Иіс сезу, дәм сезу
Механикалық
Есту, сипап сезу
Жарық
Көру
Көздің құрылысы
Көзді сыртқы әсерлерден қорғайтын және оның қозғалысын қамтамасыз ететін қосымша мүшелер бар. Олар көру мүшесінің қауіпсіз әрі тұрақты жұмыс істеуіне көмектеседі.
Көздің қосымша мүшелері
- Қас
- Қабақ
- Кірпік
- Көз жасы бездері
- Жас өзекшесі
- Көзді қимылдататын бұлшықеттер
Көздің қызметі: көру қалай қалыптасады?
Жарықтың өтуі және кескіннің түсуі
Жарық торлы қабықтағы рецепторларға жеткенге дейін көздің сындырушы орталарынан өтеді. Торлы қабықта заттың кескіні анық көрінгенімен, төңкеріліп түседі. Ал ми қыртысы бұл ақпаратты өңдеп, затты бізге дұрыс қалпында қабылдатқызады.
Аккомодация және көру жітілігі
Көз бұршағының сындыру қабілеті қаралатын заттың қашықтығына қарай өзгеріп отырады. Бұл құбылыс аккомодация деп аталады.
Көру жітілігі — екі заттың бір-біріне жақын арақашықтығын ажырата алу қабілеті.
Түсті ажырату бұзылысы: дальтонизм
Кей адамдарда түстерді ажырату қабілеті бұзылады. Бұл бұзылыс дальтонизм деп аталады. Оны 1794 жылы ағылшын ғалымы Джон Дальтон зерттеген. Дальтонизм көбіне сирек кездеседі және жиі жағдайда тұқым қуалайды.
Көз гигиенасы: көруді сақтаудың ережелері
Күнделікті әдеттер
- Кітапты жарық жақсы түсетін бөлмеде оқыңыз.
- Кітап көзден 33–35 см қашықтықта болсын.
- Жарық сол жақтан түскені дұрыс.
- Кітапқа тым үңіліп, жақыннан оқу жақыннан көргіштікке әкелуі мүмкін.
- Тым жарқыраған жарық көзге зиян.
Неден сақтану керек?
- Жүріп келе жатқан көлікте отырып кітап, газет оқу ұсынылмайды.
- Темекі мен алкоголь көру қызметіне кері әсер етеді.
- Көзді механикалық әсерлерден қорғаңыз (шаң, қоқым, ұсақ бөлшектер).
- Рецепторларды шамадан тыс тітіркендіретін әсерлер сезімталдықты төмендетуі мүмкін.
Көз зақымданғанда көрсетілетін алғашқы көмек
Көзге қоқым түссе
Қол орамалмен немесе таза мақтамен өте абайлап сүртіңіз (ысқыламауға тырысыңыз).
Қатты жарақат болса
Көзді таза таңғышпен жауып, зардап шегушіні мүмкіндігінше тез ауруханаға жеткізіңіз.
Химиялық зат түссе
Ұнтақ, қышқыл, сілті немесе улы заттар түскен жағдайда дереу дәрігерге көріну қажет.
Пайдалы кеңестер: көру жүйесін қолдайтын тағамдар
Көзге пайдалы тағамдарға алма, қызанақ, бұрыш, балық майы, сәбіз, асқабақ жатады. Бұл өнімдерде A дәрумені бар.
A дәрумені
Тәуліктік мөлшері: 1 мг.
Дайындау тәсілі
Тағамды қатты қайнатпау және қатты қуырып жібермеу ұсынылады: ұзақ пісіргенде дәрумендер азаяды.
Қорытындылау және бекіту
Лездемелік сұрақтар
- Көз бұршағының өз қисықтығын өзгертуі қалай аталады?
- Аккомодация.
- Көздің нашар көруі көбіне қай дәруменге байланысты?
- A дәрумені.
- Дальтонизм дегеніміз қандай бұзылыс?
- Түстерді ажырата алмау.
- Шылым мен алкогольдің көзге әсері қандай?
- Көру қызметін бұзады.
- Екі заттың жақын арақашықтығын ажырата алу қабілеті қалай аталады?
- Көру жітілігі.
Зертханалық жұмыс №3: Көру жітілігін анықтау
Мақсаты
- Көру жітілігін анықтау.
- Көру қызметінің гигиенасын сақтау дағдыларын бекіту.
Рефлексия
«Жүректен жүрекке»: оқушылардың бір-біріне денсаулық туралы жылы лебіз айтуы арқылы жағымды психологиялық орта қалыптастыру.
Қорытынды бөлім
Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен белсенділігі бойынша бағалау жүргізіледі.
Үй тапсырмасы
Көздің құрылысы, қызметі және гигиенасы бойынша тақырыпты қайталау.
Есте сақтаңыз
Көру — күнделікті ең көп пайдаланатын сезім. Оны сақтау — дұрыс әдет пен жауапкершіліктен басталады.