Сыр бойы халықтарының тарихы, біздің ата - бабаларымыздың тарихы

Оқшы ата — киелілер ордасы

Қойнауы құпияға толы Сыр өңірінде көненің ізі де, бүгіннің тынысы да бар. Қасиетті Сыр топырағы — бүкіләлемдік тарихта өзіндік орны қалыптасқан өлке. Ата-бабамыздың кіндік қаны тамып, ұрпағы өрбіген осы киелі мекенде жадыңнан өшпейтін талай асыл мұра сақталған.

Ежелгі өркениеттің белгісіндей, сыры кетсе де сыны кетпеген тарихи ескерткіштер мен мазарлар соның дәлелі. Мұндай мұраларды қорғау — халқымыздың сан ғасырлық тарихын, мәдениетін, өнерін, салт-дәстүрін және тілін қорғау деген сөз.

Оқшы Ата мазары: уақытпен жалғасқан жәдігер

Осындай қастерлі мұралардың бірі — Оқшы Ата мазары. Тарихи деректерге сүйенсек, бұл ескерткіш оғыз-қыпшақ дәуірінің жәдігері саналады. Ұланғайыр іс тындырып, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырған бабалар аманатына адал болу — адамдық та, азаматтық та парыз.

Ескерткіш Шиелі өңірінде, Жөлек елді мекенінен шамамен 7 шақырым жерде орналасқан. Сыр бойы халқы Оқшы Атаны әулие тұтады. Бұл ұғым оның Ысқақ бабтың ұлы ретінде танылуымен де байланысты. Аңыз-әңгімелерде Оқшы түркі тайпалары арасына ислам дінін таратқан әулие ретінде де айтылады.

Аңыздағы тұлға: Көген түптен Оқшы батырға дейін

Ел аузындағы дерек бойынша, Оқшы батырдың шын есімі — Көген түп. Қалмақ батыры елдің қыздарына зорлық жасамақ болып, оның қарындасына да қол салуға ұмтылғанда, Көген түп арпаның қылтығымен атып, жауды өлтірген делінеді. Осыдан кейін ол «Оқшы батыр» атанған.

Тарихи сабақтастық және қорымның беделі

Кейбір әңгімелерде бұл мазарды қалмақтар салған деген пікір айтылады. Алайда бұл — жаңсақ тұжырым. Тарихи айғақтарға сүйенсек, Оқшы Ата қорымында аты аңызға айналған Асан қайғының, сондай-ақ XIX ғасырда өмір сүрген Досбол датқалардың сүйектері жатыр деген деректер бар.

Егер Оқшы баба X–XI ғасырларда оғыз ұлысы немесе Қазан Салардың хандығы дәуірінде өмір сүрген десек, мазардағы басты қабірді XI–XII ғасыр ескерткіші ретінде қарастыру қисындырақ.

Ғылыми пайым: Әуелбек Қоңыратбаев тұжырымы

Кейбір ғылыми деректер бұл қасиетті мекеннің мың, тіпті мың жарым жыл бұрын-ақ бабаларымыз табаны тиген жер екенін аңғартады. Ғұлама ғалым Әуелбек Қоңыратбаевтың айтуынша, XIV ғасырда Қожа Ахмет Ясауидің әйгілі кесенесін Ақсақ Темір салдырғанға дейін-ақ, Оқшы Ата аймағы ежелгі Тұран, оғыздар мен түркі-қыпшақ жұртының игі жақсылары — көсемдері мен әулиелері, батырлары мен шешендері жерленген қорым болған.

Оқшы Ата, Есабыз, Асан Ата, Ғайып Ата, Қыш Ата, Досбол би секілді есімдер халық жадында сақталып, Сыр бойы тарихымен біте қайнасқан.

Бестам қалашығы және Ұлы Жібек жолы

Аңыз бен дерек Оқшы атаның ұстаханасы болған орын ретінде Бестамды атайды. Ол қазіргі Жиделі өндірістік кооперативінің теріскей жағында, сол дәуірде мәдениеті өркендеген Ұлы Жібек жолы бойына орналасқан қалашық болған. «Бестам — Бастам» аталуындағы із де бұл өңірдің қыпшақ кезеңінде ірі елді мекен болғанын аңғартады.

Киелі орынға айналған дәстүр

Қалай болған күнде де бұлтартпас шындық бар: Оқшы бабаның киелі, әруақты тұлға ретінде танылуы — кездейсоқ құбылыс емес. Ғасырлар бойы бұл мекеннің «Оқшы Ата» аталып, халықтың әруаққа тағзым етіп, осы құрметті ұрпақтан-ұрпаққа жалғауы қасиетті орынның рухани салмағын айқындайды.

Ел аузындағы тарихи аңыз: зәбірлі хан және арпаның қылтығы

Қазақ ауыз әдебиетін жақсы білген Ә. Қоңыратбаев Оқшы атаны оғыздар дәуірінің ұрпағы санаған. Ал халық нақылында бұл кезең Сыр бойындағы қалмақ хандығының тұсымен байланыстырылып айтылады. Ел аузындағы әңгіменің бір нұсқасында қалмақ ханы қазақтан күн сайын мал алып, өрімдей қыздарды да тартып отырғаны суреттеледі.

Сол заманда бір қария қызына серік болсын деп Көген түп есімді жетім баланы асырап алады. Ол зерек, бірақ тұйық болып өседі. Кейін Түркістан маңынан арпа орып, әкеліп жүретін болады.

Бір күні қария: «Шырағым, сен кетіп барасың, кезек біздің қызға да жақындап қалды. Сен жоқта жалғыз қызымызды алып кетсе, не істейміз?» — деп қамығады. Сонда Көген түп: «Егер қарындасымды алып кетіп жатса, менің есімімді үш рет атаңыздар. Бір амалын табармын», — дейді де, арпаға қайта жол тартады.

Арада аз күн өткенде ханның шабармандары келіп, қызды күштеп алып кетеді. Қайғыдан еңіреген қарттар Көген түптің сөзін есіне алып, оның есімін үш рет қайталайды. Көш жердегі жанайқай Түркістанда арпа орып жүрген Көген түптің құлағына жетеді.