Қазақша рефераттар

Қарлұқтар елінде

Орта ғасырлар Жетісу Түркі тайпалары 766–940

Бұл материал Қарлұқ қағанатының қалыптасуы, орналасқан аумағы, саяси ахуалы, шаруашылығы мен мәдениеті туралы білімді жүйелеуге арналған. Сабақ құрылымы топтық жұмыс, карта тапсырмалары және дерекпен жұмыс арқылы оқушылардың талдау дағдыларын күшейтуді көздейді.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • 1-топ: «Ақиқат»
  • 2-топ: «Тапқыр»
  • 3-топ: «Алғыр»

II. Үй тапсырмасын сұрау

Үш топқа ортақ және жеке тапсырмалар беріледі. Сабаққа қатысу мен білімді бағалау сабақ соңына дейін жүргізіледі. Топ ішінде белсенділік танытқан оқушылар мадақталып, бағаланады.

III. Білімді жан-жақты жетілдіру

  • 2-тапсырма: «Қатесін тап»
  • 3-тапсырма: «Кім тапқыр?» — карта құрастыру

Кіріспе тапсырмалар

1-тапсырма: «Мен көп білемін»

1-топ

  • Жер аумағы, халқы, деректер
  • Әлеуметтік жағдайы, саяси тарихы
  • Астаналары: Үлкен ордасы — Суяб (Шу бойы), Кіші ордабасы — Күнгіт (Іле бойы)

2-топ

  • Сұлу қаған
  • Түргеш қағанатының әлсіреу себептері

3-топ

  • Атлах шайқасы
  • Қағанаттың шаруашылығы, сауда, теңге соғу

Карта тапсырмасы (3-бөлік)

  1. Сауда ісі қайнаған орталықтарды атап, картадан көрсету: Суяб, Баласағұн, Тараз, Испиджаб.
  2. Сұлу қағаннан кейін билікке келген қаған: Тұқарсан Құтшар.
  3. Сұлу қаған билікке келген тұста оңтүстік-шығыстан қауіп төндірген мемлекет: Қытай.

Осы тапсырмалардан кейін жаңа тақырыпқа өтеміз: Қарлұқ қағанаты.

Жаңа сабақ жоспары

  1. 1

    Құрамы және орналасқан жерлері

  2. 2

    Саяси жағдайы

  3. 3

    Шаруашылығы

  4. 4

    Мәдениеті

Қолданылатын бейнематериалдар

  • «Тарих айнасы: Аңыз бен ақиқат»
  • Электронды оқулық
  • Қысқа видео-роликтер

Қарлұқ қағанаты: негізгі мәліметтер

Уақыты, аумағы, орталығы

Өмір сүрген уақыты
766–940 жж.
Территориялық аймағы
Батыс Алтай мен Тарбағатай арасындағы өңір. Қарлұқтардың шағын тобы Хангай ауданында да мекендеген.
Орталықтары
Негізгі орталықтарының бірі — Испиджаб, екінші астанасы — Баласағұн.

Құрамы және деректер

Тайпалық құрамы

Көшпелі және жартылай көшпелі түркі тілдес тайпалар, сондай-ақ түркіленген соғдылар.

Қарлұқ бірлестігі құрамында 9 тайпа болды: үш жікіл, үш бескіл, бұлақ, көкеркін, тухси. Сондай-ақ лазана және фаракия рулары аталады.

Жазба деректер

  • Қарлұқтар туралы алғашқы мәліметтер «Суй әулетінің тарихында» (581–618) кездеседі; дерек V ғасырдың орта шеніне қатысты.
  • Ибн Хаукаль мәліметі бойынша, қарлұқ жерін батыстан шығысқа дейін кесіп өту үшін шамамен 30 күн қажет болған.
  • Араб саяхатшысы Әбу Дулаф өз сапарында қарлұқ жерін 25 күн жүріп өткенін жазады.

Сыртқы саясаты және тарихи кезеңдер

  1. 711–712

    Қарлұқтар тәуелсіздік үшін Шығыс Түрік қағанатына қарсы көтерілді.

  2. 745

    Қарлұқ жабғуларының дербес мемлекет құруға ұмтылысы нәтижесінде олар 745 жылы құрылған Ұйғыр қағанатынан бөлініп шықты.

  3. 791

    Ұйғырлар Бесбалық түбінде қарлұқтар мен тибеттіктер әскерін талқандады.

  4. 812

    Ұйғырлар қарлұқтарды толық жеңіп, олардың бір бөлігі Ферғана мен Сырдарияға дейін шегінді.

  5. X ғасырдың басы

    Ішкі қырқыс пен талас-тартыстар салдарынан қағанат әлсіреді.

  6. 940

    Қашғар өңіріндегі түркі тілдес тайпалар Баласағұн мен Испиджаб қалаларын басып алып, Қарлұқ мемлекетін құлатты. Шу аңғарында Қарахандар әулетінің үстемдігі орнады.

Дін, мәдениет және шаруашылық

Діни наным-сенім

Қарлұқтар Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісудың отырықшы халқымен араласып, біртіндеп ислам дінін қабылдады.

Мәдениет

Қарлұқтарда ата-баба зиратының басына балбал тастар — тастан қашалған мүсіндер қою дәстүрі кең тараған.

Шаруашылық

  • Жартылай көшпелі және жартылай отырықшы мал шаруашылығы
  • Отырықшы егін шаруашылығы
  • Қалалардағы сауда және теңге соғу ісі

Жаңа сабақты бекіту

4-тапсырма (1-топ): Тарихи диктант

Қағанаттың орталығы — Суяб қаласы болды.

Қарлұқтар елінде 25 қала мен қоныс болған.

Қарлұқтарда ата-баба зиратының басына балбал тастардан жасалған мүсіндер қою кең тараған.

Қашғардың түрік билеушілері 940 жылы Баласағұн қаласын басып алып, Қарлұқ қағанатын талқандады.

Қорытынды акцент

Қарлұқ қағанаты Жетісу өңірінің саяси тарихында маңызды рөл атқарып, қалалық мәдениет пен сауданың дамуына ықпал етті. Ішкі алауыздықтың күшеюі мен сыртқы қысым қағанаттың әлсіреуіне әкеліп, нәтижесінде X ғасырдың ортасында билік Қарахандар әулетінің қолына өтті.

Дереккөз ретінде көрсетуге болатын мәліметтер

  • «Суй әулетінің тарихы»
  • Ибн Хаукаль
  • Әбу Дулаф

Автор туралы мәлімет

Мектеп

Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Б. Момышұлы ауылы, №29 Александр Герцен атындағы орта мектеп

Мұғалім

Усенкулова Сарбина Ермековна