Қазіргі кездегі Қазақстан Республикасының бюджет саясатының беталысы .
Бюджет қатынастарының мәні
Бюджет қатынастары — мемлекет, халық, мекемелер және кәсіпорындар арасында қалыптасатын қаржылық қатынастар. Бұл қатынастардың өзегінде мемлекет тарапынан қаражатты жұмылдыру және оны қоғамдық міндеттерді орындауға бағыттау үдерісі жатыр.
Мемлекет кәсіпорындардан, мекемелерден және халықтан түсетін қаражатты өз иелігіне жинақтап, оны мемлекеттік қызметтерді қамтамасыз етуге, коммерциялық және коммерциялық емес секторларға ықпал етуге, халықтың әлеуметтік қажеттіліктерін қолдауға және экономиканы тұтастай реттеуге пайдаланады.
Мемлекеттің ықпал ету тетіктері
Экономикаға ықпал ету нысандары әртүрлі болуы мүмкін. Негізгі тетіктердің қатарына төмендегілер жатады:
-
кәсіпорындарды қаржыландыру және қаражаттандыру;
-
мемлекеттік инвестициялық жобаларды іске асыру;
-
қорғаныс өнеркәсібі сияқты салаларды қаржыландыру арқылы экономиканың құрылымдық қайта құруына әсер ету.
Бюджет саясаты және саяси тәуекел
Бюджеттің кіріс немесе шығыс баптарын ұлғайту не азайту туралы шешімдер кейде экономикалық негізден гөрі саяси мүддеге тәуелді болуы мүмкін. Мұндай жағдайда популизмге ұрыну қаупі артады: қоғамның қолдауын алу үшін қысқа мерзімді шешімдер қабылданып, ұзақ мерзімді тұрақтылық әлсірейді.
Негізгі ой: бюджет саясаты әрдайым тек экономикалық үрдістермен ғана емес, белгілі бір кезеңдегі саяси басымдықтармен де айқындалады.
Егер бюджет саясаты экономикалық даму заңдылықтарына сүйенбей, көпшілік дауыс беру нәтижелері мен жиі түзетулер арқылы қалыптасса, ол тұрақсыз сипатқа ие болады. Мұндай саясат тек экономикалық қайта құрылымдаумен ғана емес, биліктің жағдаяттық пайымдауына қарай да үздіксіз өзгеріп отырады.
Макроэкономикалық реттеудегі рөлі
Бюджет саясаты — макроэкономикалық реттеудің маңызды құралы. Ол салық салу мен мемлекеттік шығындарды өзгерту арқылы іскерлік белсенділік деңгейіне мемлекеттің ықпал етуін көрсетеді.
Сонымен қатар бюджет саясаты ұдайы өндірістік циклдің белгілі бір кезеңінде жинақталған қаржы ресурстарын жұмылдыру және оларды мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық басымдықтарына сәйкес бөлу мен пайдаланудың экономикалық мазмұнын толық ашады.
Бастапқы реттеу қағидасы
Қаржы ағындарын реттеудің бастапқы қағидасы — жиынтық тұтынудың өсуіне бағытталған ұдайы өндіріс үдерісінің барлық қатысушыларының мүдделерін үйлестіру, яғни ымыраға келтіру.
Бюджет — бюджет саясатының негізгі құралы ретінде мемлекеттің қаржы жүйесінің барлық буындарын біріктіреді. Ірі қаржы ағындарын басқару қажеттілігі осыдан туындайды. Бұған қоса, экономиканы реформалауға тартылатын шетел несиелері мен инвестициялары, төлем балансының өзгеруі және жалпы қоғамдық өнім қозғалысына бюджет саясатының белсенді ықпалы да маңызды рөл атқарады.
Бюджет үдерісі: механизм және бақылау
Бюджет саясаты бюджеттік механизмді әзірлеуді, қарастыруды, бекітуді, орындауды, бақылауды және бюджеттің орындалуы туралы есепті қамтиды. Бұл қызмет бюджеттің әртүрлі деңгейлері арасындағы өзара байланысқа негізделеді.
Бюджет экономикаға бюджет механизмі арқылы әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда, бюджеттің бөлу және бақылау қызметтері — экономиканы тұтастай ықпал етудің негізгі құралдары.
Бюджет саясаты қолда бар қаржы ресурстары мен қоғамдық сұраныстар арасындағы теңгерімді қамтамасыз етуге бағытталып, кірістер мен шығыстар бойынша шешімдерді таңдауды және қаржы жүйесін бағалауды қарастырады. Ұйымдастырушылық тұрғыдан ол бюджетті құрастыру, қарастыру, бекіту және орындау тәртібімен қатар, бюджет заңнамасын бұзғаны үшін жауапкершілік тетіктерін және барлық деңгейлерде орындалуын бақылауды қамтиды.
Бюджет жүйесінің қағидалары
Бюджет жүйесінің тиімді жұмыс істеуі бірқатар қағидаларға сүйенеді:
Негізгі қағидалар
-
бюджеттің біртұтастығы, толықтылығы, нақтылығы;
-
жариялылық және дербестік.
Институционалдық негіз
-
мемлекеттік қаржы статистикасының біртұтас нысаны;
-
ортақ бюджеттік сыныптау және біртұтас қаржылық база.
Түсімдер мен қайта бөлу
-
барлық түсімдердің бюджетте толық көрінуі;
-
түсімдерді қайта бөлу арқылы икемді өзара іс-қимыл.
Ақша-несие саясатымен үйлесім
-
мемлекеттің ақша-несие саясатымен өзара іс-қимыл;
-
ақша жүйесінің біртұтастығы.
Жергілікті билік органдарының шығыстық өкілеттіктеріне байланысты бюджет шығыстарын оңтайландыру қажеттілігі туындайды. Әлеуметтік-экономикалық даму шығыстары, теңгерімділік талаптары және ынталандыру жүйесі жергілікті бюджет кірістерінің саралануына әсер етеді.
Анықтама: Қазақстан Республикасы аумағындағы жеке бюджет — елдің бюджет жүйесінің дербес буыны, яғни жергілікті бюджет.
Қазақстандағы жергілікті бюджеттерді күшейту: ұсыныстар
Қазақстанда жергілікті бюджеттер бағалы қағаздар нарығына шықпас бұрын, бірқатар ұйымдастырушылық және қаржылық шараларды жүзеге асыру қажет. Бұл ұсыныстар орталық және жергілікті басқару органдарының іс-қимылына тікелей қатысты және жергілікті бюджетті нығайтуға бағытталуы тиіс.
-
1
Үкімет деңгейінде қаржы саласын орталықсыздандыруға бағытталған заңдарды қабылдау қажет. Бұл жергілікті әкімшіліктерге өз кірістерін, оның ішінде жергілікті қарыздарды ұлғайту үшін әртүрлі құралдарды қолдануға мүмкіндік береді.
-
2
Жергілікті басқару органдары есептілік пен қызметтің ашықтығын қамтамасыз ету бойынша міндеттемелерді сақтауы тиіс. Ашықтықтың жеткіліксіздігі ресурстардың тиімсіз жұмсалуына және күмәнді мақсаттардың пайда болуына алып келуі мүмкін.
-
3
Жергілікті басқару органдарының несиені өтеу қабілеті бойынша тәуелсіз рейтингтік бағалауды алдын ала жүргізу қажет.
Мысал: 2003 жылғы орындалу көрсеткіштері
2003 жылы облыстың жергілікті бюджеті нақтыланған бюджетке қатысты табыстар бойынша 105,2%-ға, ал шығыстар бойынша 98,4%-ға орындалды. Табыстар мен шығыстар бойынша кассалық орындалу үлесі жоспардан жоғары болды, бұл жергілікті бюджет көлемінің артық орындалғанын көрсетеді.
Жергілікті бюджет — өте серпінді санат. Сондықтан аймақтық саясатты мемлекеттің экономикалық өміріне ықпал ететін факторларды ескере отырып жүргізу қажет: экономиканың құрылымдық өзгерістері, әлеуметтік кепілдіктер деңгейі, халықтың жас ерекшелігі мен кәсіби құрылымының өзгеруі.
Жекелеген аймақтардың экономикалық даму деңгейінің әркелкілігі және олардың түрлі тұрпаттар бойынша саралануы жергілікті бюджет қаражатының қалыптасуы мен жұмсалуына тікелей әсер етеді.