Қазақша рефераттар

Көмір қышқыл газы

Сабақ тақырыбы

Көміртек. Табиғаттағы айналымы (презентация арқылы).

Сабақтың мақсаты

  • Көміртектің периодтық жүйедегі орны, табиғатта таралуы, физикалық және химиялық қасиеттері, аллотропиялық түрөзгерістері туралы білім қалыптастыру.
  • Оқушылардың сабаққа белсенді қатысуын арттыру, кітапқа қызығушылығын дамыту, мәтінмен жұмыс істеу дағдыларын жетілдіру, негізгі ұғымдарды табу және сызбанұсқаны толтыруға машықтандыру.
  • Өздігінен ізденуге, шығармашылық қабілетті дамытуға, еңбектенуге, өзара білімді тексеріп бағалауға және ұжымда адамгершілікке негізделген қарым-қатынас орнатуға тәрбиелеу.

Сабақтың форматы

Сабақтың түрі
Зерттеу сабағы
Сабақтың әдісі
Сұрақ-жауап, баяндау, логикалық ойлауды дамыту
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, флипчарт, бейнематериал, тәжірибе көрсету, СТО технологиясы, тірек-сызба

Сабақтың кезеңдері

  1. 1 Ұйымдастыру кезеңі: оқушыларды түгендеу.
  2. 2 Жаңа сабақ: көміртектің табиғаттағы маңызы мен қасиеттерін талдау.
  3. 3 Пысықтау: салыстыру, сәйкестендіру, есептік сұрақтар.
  4. 4 Үй тапсырмасы және бағалау.

Кіріспе сұрақ

«Көміртек – өмір тірегі» дегенді қалай түсінесің?

  • Барлық тірі ағзалардың құрамына кіреді.
  • Тас көмір, шымтезек, мұнай құрамында болады.
  • Әктас, бор, мәрмәр сияқты минералдардың құрамына кіреді.

Негізгі идея

Көміртек табиғатта органикалық заттардың, жанғыш пайдалы қазбалардың және карбонат жыныстарының құрамында кең таралғандықтан, тіршілік пен зат айналымының өзегін құрайды.

Тарихи деректер

1784 жылы француз ғалымы А. Лавуазье «Жай денелер таблицасы» еңбегінде carbo (латынша «көмір») атауын қолданған.

1824 жылы орыс ғалымы М. В. Соловьев орысша атаудың қалыптасуына үлес қосты.

1928 жылы «Көміртек» атауын қазақша қолдануды аудармашы Р. Бөкейханов ұсынған.

Көміртек күйе түрінде өте ерте замандардан белгілі.

Периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы

Белгіленуі

C

Ядро заряды

+6

Электрондық конфигурация

1s² 2s² 2p²

Көміртектің аллотропиялық түрөзгерістері

Көміртек бірнеше аллотропиялық түрде кездеседі: алмаз, графит, карбин, сондай-ақ аморфты түрлері (мысалы, ағаш көмірі).

Алмаз

Алмаздың кристалл торы тетраэдр пішінді. Әрбір көміртек атомы бірдей қашықтықта орналасқан төрт атоммен ковалентті байланысады.

  • Өте қатты
  • Мөлдір, түссіз
  • Электр тогын өткізбейді

Графит

Графитте атомдар қабат-қабат болып орналасады. Бір қабаттың ішіндегі байланыс берік, ал қабаттар арасындағы арақашықтық үлкенірек.

  • Жұмсақ
  • Сұр түсті, металдық жылтыры бар
  • Электр тогын жақсы өткізеді

Карбин

Карбин — қара түсті ұнтақ. Онда көміртек атомдары бір түзудің бойымен тізбектеле орналасады.

Тізбектік құрылымның үлгілері

… −C=C−C=C−C=C− …

… =C=C=C=C= …

Аморфты көміртек және адсорбция

Көміртектің аморфты түрлерінің бірі — ағаш көмірі. Оның құрылысы кеуекті болғандықтан, өз бетіне газдар мен сұйықтарды сіңіреді. Бұл құбылыс адсорбция деп аталады.

Адсорбция қасиеті газ тұтқыштар жасауда қолданылады. Сонымен қатар дәріханада белсендірілген көмір таблетка түрінде сатылады: улану кезінде немесе ішекте газ жиналып мазасыздық болғанда берілуі мүмкін.

Химиялық қасиеттері

Көміртек оттекпен әрекеттесіп, көп жылу бөле отырып жанады. Сондай-ақ кейбір бейметалдармен және сутекпен қосылыстар түзеді.

1) Жану реакциялары

2C + O₂ → 2CO

C + O₂ → CO₂

2) Хлормен әрекеттесуі

Көміртек хлормен жарық сәулесінің әсерінен әрекеттесіп, төртхлорлы көміртек түзеді:

C + 2Cl₂ → CCl₄

Басқа реакцияларға мысалдар

C + 2S → CS₂

C + 2H₂ → CH₄

Ескерту: бастапқы мәтінде кейбір теңдеулерде қателер/толық емес жазылулар кездеседі. Жоғарыда оқу мақсаттарына сай ең жиі қолданылатын дұрыс үлгілер берілді.

Қолданылуы

Алмаз

Қырланған алмаздан бриллиант жасалып, әшекей бұйымдар дайындалады.

Графит

Қарындаш өзегін және әртүрлі электродтарды дайындауда қолданылады.

Кокс (C)

Металлургияда тотықсыздандырғыш ретінде металл өндіруде пайдаланылады.

Пысықтау сұрақтары

1) Салыстыру

Алмаз бен графиттің физикалық қасиеттерін салыстыр.

2) Сәйкестендіру тесті

Зат Формула
1. Метан CH₄
2. Көмірқышқыл газы CO₂
3. Мәрмәр CaCO₃
4. Магнезит MgCO₃
5. Доломит CaMg(CO₃)₂
6. Кальций карбиді CaC₂

Ескерту: бастапқы тізімде қайталану және белгілеу қателері бар болғандықтан, сәйкестендіру мазмұны редакцияланып, стандартты формулалармен түзетілді.

3) Нейтрон саны

Көміртек атомындағы нейтрон саны (ең кең таралған изотопы үшін) неге тең?

  • A6
  • Ә4
  • Б12

4) Тотығу дәрежесі

Төмендегі тотығу дәрежелерінің қайсысы көміртекке тән емес?

  • A+4
  • Ә+2
  • Б+5

Үй тапсырмасы және бағалау

Үйге тапсырма

§21. «Көміртек. Табиғаттағы айналымы» тақырыбын оқу (95-бет). 4-тапсырманы орындау.

Бағалау

Сабақтағы белсенділік, жауаптардың дәлдігі, тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағаланады.