Балаларының жанына жақын Абайдың табиғат лирикасы мен өсиеттері
Абай мұрасы және ой кеңістігі
Ұлы ағартушы, ақын әрі сазгер Абай Құнанбайұлы өмірінің соңына дейін қазақ халқының жарқын болашағы үшін күресті. Оның аса құнды мұрасында адам бойындағы жағымсыз мінез-құлық қатты сыналады да, адамдық қасиет, ақыл мен білім биік орынға қойылады. Сонымен бірге ақын өзге туысқан халықтардың мәдениеті мен өнерін танып-білуге шақырады.
Абайдың ақындық әлемі — мағыналық ауқымы кең құбылыс. Өлеңдері мен қара сөздерінде қазақ өмірінің шынайы болмысы көркем бейнеленіп, қоғамның ең күрделі, ең маңызды мәселелері терең толғаныспен қозғалады. Сол себепті Абай шығармалары қазақ әдебиеті мен мәдениеті тарихында жаңа ой-пікір мен көркем сезім әлемін ашқан биік белес ретінде бағаланады.
Түйін
Абай сөзі — өз дәуірінің ғана емес, келешек ұрпақтың да рухани бағдаршамы. Терең ой мен асыл сөздің құндылығы уақыт озған сайын айқынырақ көрінеді.
Табиғат лирикасы: жанды сурет пен өмір тынысы
Абайдың табиғат лирикасы — оның өсиеттерімен қатар оқырманға ең жақын, ең әсерлі салалардың бірі. Ғалым Т. Ақшолақованың пайымдауынша, Абай бейнелеген жаз бен қыс, көктем мен күз, жайлаудағы ауыл, даланың түнгі тынысы — жай ғана табиғат көріністері емес; олар адам жанының құбылыстарымен, ел тіршілігімен тікелей сабақтасқан өміршең суреттер.
Абай — табиғатқа жан бітіріп, көркем әрі әсерлі бейнелеудің теңдесі жоқ шебері. Абайға дейін қазақ поэзиясында табиғаттың белгілі бір сәтін немесе жылдың әр мезгілін арнайы жеке өлең етіп жырлау дәстүрі кең тарамағаны айтылады. Ақын табиғатты күллі тіршілік атаулының құтты қонысы, алтын ұясы, тал бесігі ретінде танытып, сол кеңістіктің ішінде қазақтың іс-әрекетін, салт-дәстүрін, мінезін, ойлау қабілетін де қоса өрнектей білді.
Табиғат — орта
Табиғат — адамның еңбек етіп, өмір сүретін кеңістігі; бар байлық пен қазынаның, тіршіліктің өзегі.
Табиғат — тіл
Әдебиетте табиғат кейде көңіл-күйдің айнасы, кейде қоғамға көзқарастың ишарасы ретінде сөйлейді.
Абайды оқытудағы өмірбаяндық арқау
Тәжірибелі ұстаздардың пікірінше, Абай шығармаларын оқытпас бұрын ақынның өмір жолымен таныстыру — оқушының мәтінді шын ықыласпен оқып-үйренуіне, тұлғаға құрметпен қарауына және өнеге алуына ықпал етеді. Бұл үдерісте ақынның өскен ортасының тәлімдік-өнегелік қырын нақты дерекпен айқындап көрсету маңызды.
Қысқаша өмірбаян
- Абай Құнанбайұлы 1845 жылы Семей өңірінің Шыңғыстау аймағында дүниеге келген.
- Алғашында өз ауылында жалдамалы молдадан сауат ашқан.
- Кейін Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқып, Шығыс әдебиетін көп зерделеген; қатар орыс мектебіне де барып жүрген.
- Оқу жылдарында ақындық талабын таныта бастағанымен, қаладағы оқуын ерте аяқтатуға мәжбүр болған.
- Әндері мен өлеңдері қазақ даласына кең тараған; философиялық ойлары кейінгі ұрпаққа өшпес мұра болып қалды.
Лирика ұғымы және табиғат лирикасының ерекшелігі
Лирика — ақынның ішкі жан дүниесінің сезім қуатымен тебірене толқуы, жеке көңіл-күйі мен күйініш-сүйінішінің көркем тілге түсуі. Лириканы шартты түрде бірнеше түрге бөлуге болады: философиялық, саяси, махаббат және табиғат лирикасы.
Абайдың табиғат лирикасы жалаң суретке құрылмайды: оның пейзажы қимылға толы, адаммен қарым-қатынасқа түседі, мағынаға бай. Сондықтан Абай суреттеген мезгілдер оқырман санасына сіңіп, табиғат құбылыстарын қабылдауымызға өлшем секілді болып кеткендей әсер береді.
Көктем
Бұлттың түрленуі мен найзағайдың ойнауы секілді құбылыстар көз алдыға келеді.
Жаз
Көкорай шалғын, ауылдың мамыражай тіршілігі, тынық кеңістік сезіледі.
Күз
Дымқыл тұман, солғын бояу, табиғаттың жүдеу тартқан келбеті аңғарылады.
Қыс
Ақ сақалды шал бейнесіндей қаһарлы аяз, үскірік, боран елестейді.
Өлең арқылы сөйлеген табиғат
Абай табиғатты айрықша жырлады: ол табиғат аясында өсіп, оны шын сүйе білді. Ақынның «Желсіз түнде жарық ай», «Күз», «Қыс», «Жаз» секілді өлеңдерін оқығанда табиғаттың әр алуан құбылыстары көз алдыңа анық келеді — жайдары жаз, түсі суық тұманды күз, сақылдаған аяз бен қарлы боранды қыс өзің көріп тұрғандай әсер қалдырады.
«Желсіз түнде жарық ай» (үзінді)
Желсіз түнде жарық ай Сәулесі суда дірілдеп, Ауылдың жаны терең сай, Тасыған өзен гүрілдеп. Қалың ағаш жапырағы, Сыбырласып өзді-өзі. Көрінбей жердің топырағы Құлпырған жасыл жер жүзі,
Бұл шумақтар жазғы түннің тынық сәтін көркем картинадай елестетеді: желсіз тымық ауа, су бетінде дірілдеген ай сәулесі, ауыл іргесіндегі терең сай, гүрілдеген өзен — барлығы тұтас көрініске бірігеді.
Күздің суық кескіні (үзінді)
Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан, Күз болса, дымқыл тұман жерді басқан. Білмеймін, тойғаны ма, тоңғаны ма? Жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан. Жасыл шөп, бәйшешек жоқ бұрынғыдай, Жастар күлмес, жүгірмес бала шулай. Қайыршы шал-кемпірдей түсі кетіп, Жапырағынан айрылған ағаш, қурай
Қорытынды ой
Табиғат көркем әдебиеттен үлкен орын алады: әр дәуірдің ақыны табиғат арқылы өз көзқарасын, көңіл күйін, кейде қоғамға қатынасын білдіріп отырды. Абайдың ерекшелігі — табиғатты дербес суреттеп қана қоймай, оны адам мінезі мен халық тұрмысымен сабақтастыра, мағынасы терең поэтикалық тілге айналдыруында. Сондықтан Абайдың табиғат лирикасы бүгін де оқырманын баурап, ұлттық көркем ойдың биік өлшемі ретінде жарқырай береді.