Электронды оқулықтан отыз бірінші қара сөзін тыңдату
Сабақ тақырыбы
Абайдың Отыз бірінші қара сөзі (6-сынып)
Сабақтың типі
Жаңа білімді меңгерту сабағы
Сабақтың түрі
Дәстүрлі сабақ
Көрнекілігі
Электронды оқулық, сызба, суретті парақшалар және т.б.
Сабақ мақсаты
Білімділік
- Абай қара сөздерінің тәрбиелік мәнін түсіну.
- Адамгершілік тәрбие берудегі ақынның философиялық пайымдауларының маңызын ұғыну.
- Отыз бірінші қара сөздің мазмұнын меңгеру.
Тәрбиелік
- Оқушының дүниетанымын қалыптастыру.
- Адамгершілік қасиеттерді оқушы бойына сіңіру.
- Ойшыл көтерген мәселелерден тағылым алып, оқушының азаматтық бейнесін қалыптастыру.
Дамытушылық
- Өзінше ой қорытуға, ой түюге баулу.
- Шығармашылық жұмысқа жұмылдыру арқылы таным-түсінігін дамыту.
Әдіс-тәсілдер
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен сәлемдесу.
- Сабаққа дайындық пен қатысу деңгейін тексеру.
- Сабақ жоспарын қысқаша таныстыру, топқа бөлу.
Топқа бөлуге негіз
Осыны оқып ойлай бер, болсаң зерек,
Еңбекті сат, ар сатып неге керек.
Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті:
Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
Оқушылар «Ақыл» және «Қайрат» топтарына бөлінеді.
II. Үй тапсырмасын тексеру және бекіту
Алдыңғы сабақта қазақтың бас ақыны атанған ұлы ойшыл, ақын Абай Құнанбайұлының өмірі мен шығармашылығына шолу жасап, «Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ» және «Құлақтан кіріп бойды алар» өлеңдерінің мазмұнымен таныстық. Бүгін Абай мұрасын әрі қарай жалғастырамыз.
Қара сөзі, қара өлеңі қарымды,
Толғайды Абай мұңым менен зарымды.
Абай сынды дана туған халықтың,
Ұл-қызы да болу керек дарынды.
Еске түсіру сұрақтары
Абайдың қандай өлеңдерімен таныстық?
«Ғылым таппай мақтанба», «Әсемпаз болма әрнеге», «Қансонарда бүркітші шығады аңға», «Жасымда ғылым бар деп ескермедім», «Жаз», «Күз», «Қараша, желтоқсанмен сол бір екі ай», «Жазғытұры», «Адамның кейбір кездері», «Құлақтан кіріп бойды алар» және т.б.
Абайдың қандай күйлерін білесіңдер?
«Желдірме», «Май түні», «Торы жорға».
Абайдың әндері
«Көзімнің қарасы», «Желсіз түнде жарық ай», «Сегіз аяқ», «Айттым сәлем, Қаламқас», «Бойы бұлғаң», «Татьянаның хаты», «Қор болды жаным».
Тұлғаға қысқаша тоқталу
Әлихан Бөкейханов — қоғам қайраткері, әдебиетші, публицист, экономист, аудармашы. Ол Абайдың алғашқы өлеңдер жинағының жарық көруіне атсалысып, ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы алғашқы зерттеу мақалаларының бірін жазған.
III. Жаңа сабақ: Абайдың қара сөздері
Бүгінгі сабақта Абайдың философиялық ойлары терең көрінетін мұрасы — қара сөздерімен танысамыз. Дәптерге күн ретін және тақырыпты жазамыз.
Тарихи-әдеби негіз
Қазақ әдебиетінде жазба әдебиеттің қалыптасуына Ы. Алтынсарин зор үлес қосса, оны әрі қарай жалғастырып, биік деңгейге көтерген — Абай. Абайдың қара сөздері — ғақлиялық, даналыққа құрылған прозалық мұра.
Жазылу кезеңі мен саны
Абай қара сөздерін 1890–1898 жылдар аралығында жазған. Қара сөз жазуға кіріскенде ол 45 жаста болған. Қара сөздерінің жалпы саны — 46.
«Біраз сөз қазақтардың түбі қайдан шыққандығы туралы» (46-сөз) еңбегі көбіне жеке тарихи очерк ретінде қарастырылады.
Абайдың мақсаты (1-қара сөзден)
Ақыры ойладым: осы ойыма келген нәрселерді қағазға жаза берейін, ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын, кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, жазып алсын, я оқысын, керегі жоқ десе, өз сөзім өзімдікі дедім де, ақыры осыған байладым, енді мұнан басқа ешбір жұмысым жоқ.
Куәлік пен баға
Уәсила естелігінен
Абайдың немересі Уәсила қара сөздердің (Ғақлия) балаларға көшіртіп оқытылғанын, тілінің ұтымды әрі түсінікті болғанын айтады. Бұл — қара сөздердің ағартушылық табиғатын айқындайтын маңызды дерек.
М. Әуезов пікірінен
Мұхтар Әуезов қара сөздерді сюжетті шығарма да, мемуар да емес, Абайдың өзі тапқан көркем сөздің бөлек бір түрі ретінде бағалайды: сыншылдық, ойшылдық, адамгершілік пен мораль мәселелеріне арналған өсиет-толғау сипаты басым.
Қара сөздердің негізгі өзегі
Абай қара сөздерінде адал еңбек, білім-ғылым, өнер үйрену, егіншілік, сауда, қоғамдағы мінез-құлық пен әрекет, адамгершілік, имандылық сияқты мәселелерді кең толғайды. Ой қорытындысы — өмір тәжірибесінен туған терең пайым.
Өткенге шолу: 7-қара сөз
Бұған дейін (5-сыныпта) Абайдың Жетінші қара сөзімен танысқанбыз. Бұл бөлімде еске түсіру жұмысы жүргізіледі (тыңдалым/аудио, қысқаша мазмұндау).
Кейбір қара сөздер қазақ мақал-мәтелдерінің мәнін ашуға арналған. Мәселен, Бесінші және Жиырма тоғызыншы сөздерінде Абай тәрбиелік бағыты теріс, адамды жамандыққа жетелейтін тұжырымдарды сын елегінен өткізеді.
Негізгі мәтін: Отыз бірінші қара сөз
Бұл сабақта Отыз бірінші қара сөздің түйінді идеясы қарастырылады: естігенді ұмытпау және есте сақтаудың шарттары.
(Электронды оқулықтан мәтінді тыңдату ұсынылады: шамамен 3 минут.)
Сұрақ-жауап арқылы талдау
-
Ақын нені тілге тиек етеді?
Естіген нәрсені ұмытпау, ақыл мен ғылымды тоздыратын «ой кеселдерінен» сақтану. -
Есте сақтаудың төрт шарты қандай?
- Көкірегі байлаулы, берік сенім керек.
- Ғибраттану: ықыласпен ұғып, үлгі ету.
- Қайта-қайта ой елегінен өткізіп, бекіту.
- Ой кеселді нәрселерден аулақ болу.
«Ой кеселдері» (ұғымдық қатар)
Бұл қасиеттер ақыл мен ғылымды әлсіретіп, адамның зейінін бытыратып, терең ұғынуға кедергі келтіреді.
Сөздікпен жұмыс
- Ғибратләну
- (араб.) Үлгі алу, өнеге тұту, әсерленіп түю.
- Уайымсыздық
- Еш нәрсеге алаңдамау, жауапкершілікті сезінбеу.
- Салғырттық
- Немқұрайдылық, істі селқос атқару.
Топпен жұмыс: мәтінді бөліп талдау
1-топ («Ақыл»)
Естілген нәрсені ұмытпастыққа төрт түрлі себеп бар: әуелі — көкірегі байлаулы берік болмақ керек; екінші — сол нәрсені естігенде я көргенде ғибратлану керек, көңілденіп, тұшынып, ынтамен ұғу керек; үшінші — сол нәрсені ішінен бірнеше уақыт қайтарып ойланып, көңілге бекіту керек.
2-топ («Қайрат»)
Төртінші — ой кеселді нәрселерден қашық болу керек. Егер кез болып қалса, салынбау керек. Ой кеселдері: уайымсыз салғырттық, ойыншы-күлкішілдік, я бір қайғыға салыну, я бір нәрсеге құмарлық пайда болу секілді. Бұл төрт нәрсе — күллі ақыл мен ғылымды тоздыратұғын нәрселер.
Әр топтан бір оқушы мәтінді өз сөзімен мазмұндап, түйінді ойды атап өтеді.
Ой қозғау
Идеясы: естігенді ұмытпау жолдарын көрсету, ойды тоздыратын әдеттерден сақтандыру.
Бас кейіпкер бар ма? Иә. Қара сөздерде ойды өз атынан айтатын — Абайдың өзі. Мұнда автор ойы мен кейіпкер ойы қабысып жатады.
Абай ойы кімге арналады? Қалың жұртқа, әсіресе жастарға және келер ұрпаққа. Негізгі мұраты — адам тәрбиесі.
Шығармашылық және бекіту тапсырмалары
Кесте: пікір қалыптастыру
«Пікірі жоқ адамнан қорық» деген шығыс даналығы бар. Әр оқушыда жеке көзқарас болуы маңызды. Тапсырма: мақал-мәтелдерге Абай сыны мен өз пікіріңді салыстырып, кестені толтыр.
| Мақал-мәтел | Абайдың сыны | Өз пікірің |
|---|---|---|
| ... | ... | ... |
| ... | ... | ... |
«Асыл сөздің жалғасын тап»
- Жұмысы жоқтық, тамағы тоқтық... — аздырар адам баласын.
- Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті... — ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
- Тағы сене бастаймын күнде алдағыш қуларға... — есім шығып қашпаймын, мен ішпеген у бар ма?!
- Баламды медресеге біл деп бердім... — қызмет қылсын, шен алсын деп бермедім.
- Талап, еңбек, терең ой... — қанағат, рахым, ойлап қой: бес асыл іс, көнсеңіз.
Дискуссиялық карта (тірек сөздер)
Сөз таңдау
- ынтамен ұғу
- бар зейінін салу
- көңілденіп, тұшыну
Сөз қисыны
- ғибратләну
- үйрену, үлгі ету
- көкірегі байлаулы, берік болу
Сөз әрлеу
- ішінен қайталау
- қайтарып ойланып бекіту
- ой кеселінен қашық болу
Назарды шашырататындар
- ештеңені ойламау
- немқұрайдылық
- құмарлыққа берілу
Мәтіндік тапсырма (толықтыру)
1-топқа
Естілген нәрсені ұмытпастыққа төрт түрлі себеп бар: __________ болмақ керек; екінші — сол нәрсені естігенде я көргенде __________ керек, көңілденіп, тұшынып, __________ керек.
2-топқа
Үшінші — сол нәрсені ішінен __________ көңілге бекіту керек; төртінші — __________ керек. Егер кез болып қалса, салынбау керек. Ой кеселдері: __________ секілді. Бұл төрт нәрсе — __________ мен __________ тоздыратұғын нәрселер.
Сатылай кешенді талдау (үлгі)
| Шығарма | Отыз бірінші қара сөз |
| Авторы | Абай Құнанбайұлы |
| Жанры | Ғақлия, философиялық қара сөз |
| Тақырыбы | Естігенді ұмытпау, ойды тәрбиелеу |
| Идеясы | Зейін мен ықыласты күшейтіп, ой кеселдерінен сақтану арқылы білімді берік ұстану |
| Төрт себеп | Берік болу; ғибраттану; қайталап ойлау; ой кеселінен қашық болу |
| Ой кеселдері | Уайымсыздық, салғырттық, ойын-күлкіге берілушілік, қайғыға бату, құмарлық |
| Тәрбиелік түйін | Білімді құр сөзбен емес, ықылас, еңбек, жауапкершілік, тәртіп арқылы сақтау |
Қорытынды ой
Абай — ұлы ақын, ғалым, философ, көркем әдебиеттің темірқазығы. Оның насихаты — ынтымақшыл, арлы, адал, еңбекқор, иманды, талапты, кең жүректі адам болуға үндейді.
Абайдың ойына сай, кез келген пікірді сол күйінде қабылдамай, сын көзбен қарап, өзіңе керектісін танып, талғап алу — зерделі адамның белгісі.
Терең ойдың түбінде теңізі бар,
Тесіле көп қараса, көңіл ұғар.
Үй тапсырмасы
- Абай қара сөзін оқығаннан кейінгі түйген ойым тақырыбында эссе жазу.
- Отыз бірінші қара сөзді жаттау.
Бағалау
Сабақтағы белсенділік, жауаптардың дәлдігі, топтық жұмысқа қатысу, мәтінмен жұмыс және шығармашылық тапсырмалар нәтижесі бойынша бағаланады.