Зат есімнің грамматикалық категорияларын оқытудың тиімдіжолдары
Алматы облысы, Райымбек ауданы, Кеген ауылы
Серік Әлия Амантайқызы — курстық жұмыс
Мазмұны
- I. Кіріспе
- II. Негізгі бөлім
-
- Зат есімнің грамматикалық категорияларын оқытудың тиімді жолдары
- Зат есімнің грамматикалық категорияларын оқытуда жаңа технологияларды пайдалану
- III. Қорытынды
- IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Мектепте оқытылатын қазақ тілі курсының бағдарламасында зат есімнің грамматикалық категорияларының алатын орны ерекше, ал оны оқытудың мәні зор. Зат есімнің грамматикалық категорияларын меңгерту оқушының сөйлеу және жазу дағдыларының, мәнерлеп оқу мәдениетінің, орфографиялық және пунктуациялық білім-білігінің қалыптасуы мен дамуына тікелей ықпал етеді.
Тақырыпты оқыту нәтижесінде оқушылар меңгереді
- зат есімнің грамматикалық категориялары туралы жалпы түсінікті;
- оларды оқытудың мақсат-міндеттерін;
- категориялардың өзіндік белгілері мен ерекшеліктерін.
Бұл тақырып бойынша тиянақты білім мен дағды қалыптастыру үшін, ең алдымен, материалды қанша сағатта өтуге болатынын, әр сабақтағы мазмұн мен көлемді, материалдың оқушыға таныс немесе жаңа екенін, сондай-ақ оқушылардың қабылдау мүмкіндігін, даярлық деңгейін алдын ала ойластырып, нақты жоспарлау қажет.
Материал көлемі айқындалғаннан кейін, оны толық меңгертуді көздеу, сабақ уақытын ұтымды пайдалану, оқушыларды өздігінен жұмыс істеуге бағыттау және ой қорытуға жетелеу негізгі мақсатқа айналады.
Дидактикалық ұстанымдармен байланыс
Зат есімнің грамматикалық категорияларын оқыту педагогиканың дидактикалық принциптеріне сүйенеді. Атап айтқанда, жаңа тақырып бұрын өтілген материалмен жүйелі байланыста берілуі тиіс. Сондықтан зат есімнің грамматикалық категорияларын оқыту, әдетте, оның алдында қарастырылған сөз құрамы тақырыбымен сабақтастырыла жүргізіледі.
Мұғалім назар аударатын екі қыр
- Алдыңғы білімді тірек ету. Жаңа тақырыпқа кіріспестен бұрын оқушылардың бастауыш сыныпта алған білімін еске түсіріп, оны V сынып көлеміндегі материалды түсінуге негіз ету керек. Ол үшін мұғалім бастауышта өтілетін зат есім түрленуінің бағдарламалық аясын жақсы біліп, байланыстырудың тиімді тәсілдерін алдын ала белгілейді.
- Жүйелі әрі дәл түсіндіру. V сыныпта оқылатын ерекшеліктерді ұғындыру үшін сөздердің тұлғалық құрамына және лексикалық мағынасына қарай әртүрлі өзгеріске түсетінін байқатып, оқушылардың тілдік құбылысты саналы түрде аңғаруына жағдай жасау қажет.
Оқыту тек білім берумен шектелмейді: ол — оқушыны жан-жақты дамыту, тәрбиелеу, шеберлік пен дағды қалыптастыру үдерісі. Сондықтан грамматикалық категорияларды меңгертуге іріктелетін мәтіндер мен тапсырмалар тәрбиелік тұрғыдан да маңызды әрі құнды болғаны жөн. Сабақта қолданылатын әдіс-тәсілдер тақырыпты түсіндіруге ғана емес, оқушылардың танымдық белсенділігін арттыруға да қызмет етуі тиіс.
Негізгі бөлім
Зат есімнің грамматикалық категорияларын оқыту
Зат есімнің басқа сөз таптарынан ерекшеленетін негізгі белгілерінің бірі — оның көптік, тәуелдік, септік, жіктік категорияларына ие болуы. Бұл категорияларды шығармашылық тұрғыда жүйелі оқыту және оқушыларға сапалы меңгерту мұғалімнің әдістемелік тәсілдерді дұрыс таңдап, орнымен қолдануына байланысты.
Жоспарлау және сабақ түрін таңдау
Мұғалім бағдарлама талаптарына сай зат есім категорияларының басты белгілерін жоспарлап, сабақ түрін және материал көлемін ескере отырып, тиімді әдістерді белгілейді. Нәтижесінде категорияларға тән ерекшеліктер оқушыларға түсінікті әрі дәл жеткізіледі.
Бастауыштағы біліммен сабақтастық
Зат есімнің морфологиялық белгілері II сыныптан бастап танытылады. Сондықтан V сыныпта бұрын таныс ұғымдарды қайта айтып қою жеткіліксіз: оларды грамматикалық тұрғыдан саналы түсіндіру қажет.
1) Зат есімнің грамматикалық категорияларын оқытудың тиімді жолдары
Көптік категориясын түсіндіру
Оқушыларға жекеше және көпше мағынаны нақты ұғындыру үшін бір заттың жеке және бірнешеуін бейнелейтін суреттерді қолдануға болады. Мұғалім сол арқылы зат есімнің жекеше, көпше тұлғада жұмсалатынын және заттың көптігін білдіру үшін көптік жалғауы жалғанатынын түсіндіреді.
Негізгі түйін
Көптік жалғаудың варианттарын дұрыс меңгерту үшін буын үндестігі мен дыбыс үндестігі жүйелі түрде қайталанып, олардың жалғау таңдауына әсері нақты мысалдар арқылы көрсетілуі тиіс.
Көптік жалғау тұлғалары
-лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер
Үндестікке сай жазылуы
Соңғы буынның жуан-жіңішкелігіне қарай жалғау да сәйкес таңдалады.
Дыбыстық алмасу себебі
Жалғаудың л/д/т-дан басталуы сөз соңындағы дыбысқа тәуелді түрде түсіндіріледі.
Түсіндірудің ықшам алгоритмі
- «Көптік жалғау» ұғымының қызметін (көптік мағына, сөйлемде байланыстыру) ашу.
- -лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер тұлғаларын мысалмен көрсету: балалар, кемелер, көлдер, кітаптар, мектептер.
- Жалғаудың алғашқы дыбысы неліктен л/д/т болып келетінін сөздің соңғы дыбысымен байланыстыра сұрақ-жауап арқылы жинақтату.
Тыңдалым арқылы бекіту (үнтаспа/аудио тәсілі)
Оқушылардың жаңа материалды қаншалықты меңгергенін байқау үшін аудиожазбаны қолдануға болады: оқушы жауап береді, жауап жазылады, кейін сыныппен бірге тыңдалып, қателер түзетіледі. Бұл тәсіл сабақты жандандырып, оқушының жауапкершілігін арттырады.
Үлгі тапсырмалар (кеспе қағаздары)
- Дауысты дыбысқа біткен екі сөз ойлап, көптік жалғауын жалға.
- Өнерпаздар, егіншілер сөздеріндегі жалғау неліктен -дар/-лер?
- Күректер, кілемдер сөздеріндегі көптік жалғауын талда.
- Көптік жалғауы қандай жағдайда д-дан басталады? Мысал келтір.
- Көптік жалғауы қандай жағдайда т-дан басталады? Мысал келтір.
Көптік жалғауы жалғанбайтын зат есімдер
Зат есімдердің кейбір топтары лексика-семантикалық мәніне байланысты көптік жалғауын қабылдамайды. Мұны оқушыларға нақты мысалдармен жүйелі түрде танытқан дұрыс.
Сұйықтық атаулары
су, шай, сорпа
Газ тектес атаулар
бу, түтін, шаң
Ұнтақ, майда заттар
қант, ұн, құм
Дерексіз ұғымдар
қуаныш, шындық, өкініш
Кен, табиғи байлық
алтын, мыс, алмас
Табиғат құбылыстары
жел, боран, қар
Жұптық ұғым
көз, қол, аяқ
Көптік жалғауының мағыналық реңктері
Көптік категориясының негізгі грамматикалық мағынасы — заттың көптігін білдіру. Дегенмен көптік жалғауы кейде басқа да мағыналық реңктерді білдіреді, сондықтан оны мысалдар арқылы кеңейте түсіндіру қажет.
Мөлшер, болжам мағынасы
Көптік жалғауы сан есімге, үстеуге жалғанып, жалпы мөлшерді, шаманы білдіреді: жасы қырықтарда.
Әртүрлілік, көлем реңкі
Абстракт ұғымдарда көптік саны емес, әр алуандылық/мөлшер реңкі байқалады: ойлар, сулар.
Топтау, ортақтық ұғым
Даралық мәндегі атауларға жалғанғанда көптікті емес, ортақтық пен топтауды білдіруі мүмкін: әкелер, шешелер.
Қатысушылар көптігі
Кейде «зат көп» емес, «әрекетке қатысушылар көп» екенін аңғартады: Астарыңды ішіңдер (ас көп деген емес).
Ескерту
Көптік жалғауы басқа сөз таптарына жалғанғанда оларды заттандырып жібере алады. Бұл қасиет тек көптік жалғауға ғана тән емес: тәуелдік және септік жалғауларында да жиі кездеседі. Бұл құбылыс — аталған тұлғалардың зат есімге тән түрлену жүйесі екенін дәлелдейтін грамматикалық белгі.
Мысалдар: Еріншектің ертеңі таусылмас; Білімдіден шыққан сөз, талаптыға болсын кез (Абай).
Тәуелдік категориясын оқыту
Бір заттың екінші бір затқа тәуелді, меншікті, қатысты болуы — тілдегі шынайы құбылыс. Қазақ тілінде меншіктілік мәні көбіне тәуелдік жалғауы арқылы және ілік септік жалғаулы сөзбен байланыста беріледі. Сондай-ақ меншіктелуші атаумен тіркесе қолданылатын -нікі/-дікі/-тікі тұлғалары да осы мәнді білдіреді.
Оқытылу ауқымы
Бағдарлама бойынша тәуелдік категориясы II сыныптан бастап VII сыныпқа дейін кезең-кезеңімен оқытылады.
Бастапқы білім
II сыныпта тәуелдік жалғауы және оның I, II жақтары негізінен адамға қатысты қолданылатыны таныстырылады; кейінгі сыныптарда бұл білім қайталанып, тереңдетіледі.
V–VII сыныптарда қойылатын негізгі мақсаттар
- тәуелдік жалғауының тәуелдік (меншіктілік) ұғымын білдіретінін және көбіне ілік септіктегі сөзбен байланыста келетінін түсіндіру;
- тәуелдік жалғауының үш жағы барын меңгерту: I, II жақ — негізінен адамға қатысты, III жақ — адамға да, өзге заттарға да қатысты қолданылатынын таныту;
- тәуелдік жалғауының арнаулы қосымшаларын дұрыс қолдануға үйрету.