Жұптасымен талқылауға кезек беру
Моңғолдар мемлекеттік деңгейге қалай жетті?
ХІІІ ғасырдың басында татар-моңғол тайпаларының басын біріктірген Моңғол феодалдық мемлекеті құрылды. Бұл мемлекеттің негізін салушы — Боржигин тайпасынан шыққан Темүжин.
Темүжиннің шығу тегі және билікке келуі
Ол бір дерек бойынша 1162 жылы, екінші дерек бойынша 1155 жылы бай ноян Есугей баһадүрдің отбасында дүниеге келген. Анасы — меркіт қызы, руы қоңырат.
Темүжин ер жеткен соң көшпелілер үстінен билік жүргізу үшін тайпалар арасындағы күреске араласып, негізгі қарсыластарының бәрін жеңді. 1203–1204 жылдары ол Моңғолиядағы моңғол тайпаларының барлығын дерлік өз қол астына біріктірді.
«Моңғол» атауының саяси мәнге айналуы
Бұрын Моңғолияны мекендеген тайпалардың көпшілігі «татар» атауымен белгілі болған (ең қуатты тайпалардың бірінің аты жинақтаушы ұғымға айналған). Ал мемлекеттің нығаюына байланысты Моңғолия тайпалары өздерін «моңғолдар» деп атай бастады. Осылайша «моңғол» термині жинақтаушы этникалық-саяси мәнге ие болды.
1206 жыл: құрылтай және жаңа мәртебе
1206 жылдың көктемінде Орхон өзенінің сағасында Темүжинді жақтаушылардың — моңғол ақсүйектерінің құрылтайы өтті. Онда ол Шыңғыс хан деген атпен моңғолдардың әміршісі болып салтанатты түрде жарияланды.
«Шыңғыс хан» атауы моңғолша «көктен жаралған» деген ұғымды білдіреді.
Сөйтіп, Орталық Азияда құдіретті Шыңғыс хан империясы қалыптасты.
Мемлекеттік жүйенің тірегі: әскери-әкімшілік ұйым
Шыңғыс хан құрған мемлекеттің негізіне әскери тұрғыдан ұйымдастыру принципі алынды. Бүкіл аумақ пен халық үш әскери-әкімшілік округке бөлінді:
Оң қанат
(барунғар)
Сол қанат
(зұңғар / жоңғар)
Орталық
(гол)
Әскер құрылымы
- Әрбір округ түмендерге бөлінді.
- Түмен — 10 мың адам.
- Мыңдық — 10 жүздік.
- Жүздік — 10 ондық.
Қасиетті аңызға сәйкес, бүкіл Моңғолия Шыңғыс ханның туыстары мен оны қолдаушылардың билігіне үлестіріліп, 95 мыңдыққа жіктелгені айтылады.
Гвардия және билікті бекіту тетігі
Бұдан бөлек, Шыңғыс ханға 10 мың адамнан тұратын, өзіне шын берілген таңдаулы жауынгерлер — кешік (гвардия) қызмет етті. Осы күштің көмегімен ол нояндар мен басқа да феодалдарды өзіне тәуелді жағдайда ұстап отырды.
Сыртқы саясат: ішкі қайшылықты әлсіретудің жолы
Бар билікті өз қолына алған Шыңғыс ханның басты мақсаты — ішкі саяси-әлеуметтік қайшылықтарды күшейтпеу және билікті тұрақтандыру болды. Бұл мақсатты ол көрші халықтардың жерін басып алу, соғыс жолына түсу арқылы жүзеге асырды: жаулап алынған елдердің байлығын тонау, оларды феодалдық кіріптарлыққа салу үстем тап мүддесіне қызмет етті.
Талқылау тапсырмалары (оқытуға арналған бөлім)
Төмендегі тапсырмалар «Ойлан. Талқыла. Ойыңмен бөліс» тәсілі арқылы тақырыпты ашуға және айтылым дағдысы арқылы сыныптың білім деңгейін анықтауға бағытталған.
I. «Ойлан. Талқыла. Ойыңмен бөліс»
- 1) Оқушыларға тақырып туралы өздігінен ойлануға мүмкіндік беру.
- 2) Жұппен талқылауға кезек беру.
- 3) Екі жұп бірігіп, ортақ ең үздік үш ойды таңдап, сынып алдында қорғау.
II. «Суретті пайдаланып жылдам жауап»
Мақсаты — айтылым арқылы оқушыларды сын тұрғысынан ойлауға жетелеу.
- 1. Суретте не бейнеленген?
- 2. Бұл қандай тарихи оқиғаға немесе кезеңге байланысты?
- 3. Моңғолдардың мемлекеттік деңгейге жеткенін неден көруге болады?