Қазақша рефераттар

Безгек ауруы

Ашық сабақ тақырыбы

Біржасушалы жәндіктердің табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Біржасушалы жәндіктердің табиғаттағы және адам өміріндегі маңызын түсіндіру; паразиттік түрлер қоздыратын ауруларды және олармен күресу жолдарын таныстыру.

Дамытушылық

Оқушылардың танымдық қабілеттерін дамыту, ой-өрісін кеңейту, есте сақтау дағдысын қалыптастыру; пәнге қызығушылығын ояту; еркін сөйлеуге, өз ойын дәл жеткізуге және салыстыра білуге үйрету.

Тәрбиелік

Жаңа білімді меңгерте отырып, санитарлық-гигиеналық мәдениет қалыптастыру және жауапты мінез-құлыққа баулу.

Сабақтың сипаттамасы

Түрі, әдісі, көрнекілігі

  • Сабақ түрі: аралас сабақ
  • Сабақ әдісі: тірек-сызба, Венн диаграммасы
  • Көрнекілігі: біржасушалы жәндіктер суреттері, кестелер
  • Пәнаралық байланыс: қазақ тілі, валеология

Сабақ кезеңдері

  1. 1 Ұйымдастыру
  2. 2 Үй тапсырмасын тексеру
  3. 3 Жаңа сабақты түсіндіру
  4. 4 Бекіту
  5. 5 Қорытындылау
  6. 6 Үйге тапсырма
  7. 7 Бағалау

Кіріспе бөлім

Сәлеметсіздер ме, оқушылар! Бүгін біз «Біржасушалылардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы» тақырыбын меңгереміз. Жаңа тақырыпқа кіріспес бұрын, өткен материалды қайталап, білімдеріңізді тексереміз.

Өткен тақырып

Біржасушалы жәндіктердің тіршілік әрекеті.

Негізгі бөлім: Үй тапсырмасын тексеру

Тірек-сызба арқылы тексеру

«Біржасушалы жәндіктер класы» бойынша негізгі ұғымдарды тірек-сызба көмегімен жүйелейміз.

Негізгі бағыт

Қозғалу, қоректену, тыныс алу, көбею, тітіркенгіштік.

Қорғаныш бейімделуі

Циста түзу және оның тіршілік үшін маңызы.

Жылдам сұрақ

Қысқа, нақты жауап беруге бағытталған тапсырмалар арқылы негізгі фактілерді еске түсіреміз.

  • Қарапайымдар ғылымда қашан және қандай жағдайда белгілі болды?
  • Олар табиғатта қай жерлерде жиі таралған?
  • Цистаның маңызы қандай?
  • Кірпікшелі біржасушалы жәндікке мысал келтір.
  • Денесінде хлоропласттары болатын біржасушалыға мысал келтір.
  • Дене пішіні тұрақсыз, жалған аяқпен қозғалатын жәндікті ата.

«Құпия сан» ойыны

Төмендегі сұрақтарға жауап бере отырып, терминдерді нақтылаймыз.

Сұрақтар

  1. 1.Өсімдіктер тәрізді қоректенетін жәндік?
  2. 2.Қыста жәндіктер неге өлмейді?
  3. 3.Денесінде бақалшағы болатын амебаның түрі?
  4. 4.Вольвокстың бір шоғырында қанша жасушаға дейін болады?
  5. 5.Эвглена мен вольвоксты басқаша қалай атайды?
  6. 6.Амеба мен арцелланың басқаша атауы?

Жауап үлгілері

1)
Эвглена
2)
Циста түзеді
3)
Арцелла
4)
500–1000
5)
Талшықтылар
6)
Тамыраяқтылар

Ескерту: Бұл бөлімде жауаптардың нұсқасы ретінде жиі қолданылатын атаулар берілді.

«Кім тапқыр?» — жұмбақ ертегі

Баяғы өткен заманда бір патша өмір сүріпті. Ол ақылды әрі қарапайым жан екен. Патшаның үш ұлы болыпты, әрқайсысының мінезі мен жаратылысы өзгеше екен:

  • Үлкені: бір орында тұра алмайтын, мінезі құбылмалы.
  • Ортаншысы: сәнқой; күндіз жасыл, түнде ақ «киім» киеді, төбесінде бір тал «үкісі» бар.
  • Кішісі: өте пысық; әдемі «кірпіктерімен» ерекшеленеді, «екі жүрегі бардай» әсер қалдырады.

Уақыт өте бұл үш ұлдан көптеген елдер зиян шегіп, шағым көбейіпті. Сонда патша: «Ұлдарымның бойындағы ерекше қасиеттерді тапқан адам бас уәзірім болады» деп жариялапты. Қане, ойланайық: бұл кейіпкерлер қай біржасушалыларды меңзейді?

Жаңа сабақты түсіндіру

Жаңа тақырыпты оқушылардың алдын ала дайындаған хабарламалары арқылы бастап, мұғалім толықтырады:

  • 1-оқушы: біржасушалылардың пайдасы
  • 2-оқушы: біржасушалылардың зияны

Біржасушалылардың негізгі екі тобы

  1. 1 Еркін тіршілік ететін біржасушалылар
  2. 2 Паразиттік тіршілік етіп, адам мен жануарларда түрлі ауру тудыратын біржасушалылар

Негізгі ой

Еркін тіршілік ететін біржасушалылар табиғи тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі, ал паразиттік түрлері адам мен жануарларда қауіпті аурулардың таралуына себеп болуы мүмкін.

Маңызды: Аурудың алдын алудың ең тиімді жолы — тазалық пен сақтық.

Табиғаттағы маңызы

Еркін тіршілік ететін біржасушалылардың көпшілігі бактериялармен қоректеніп, су қоймаларындағы судың тазаруына ықпал етеді. Мысалы, жасыл эвглена суды тазарта алатындықтан, жиі «санитарлық жәндік» деп аталады.

Біржасушалылар өз кезегінде тұщы су шаянтәрізділеріне, ұсақ су жәндіктеріне, балықтарға және шабақтарға қорек болады. Яғни олар қоректік тізбектің маңызды буыны.

Олардың қалдықтарынан су түбінде шөгінді түзіледі. Геологтар мұндай шөгінділер жинақталған аймақтарда мұнай қоры мол болуы мүмкін екенін көрсеткен. Сонымен қатар, біржасушалылар топырақ түзілуіне де үлес қосады.

Паразиттік біржасушалылар және аурулар

Кейбір қарапайымдар адам мен жануарлардың ағзасында паразиттік тіршілік етіп, жұқпалы аурулар тудырады. Төмендегі кесте негізгі мысалдарды жинақтайды.

Жәндік (қоздырғыш) Тудыратын ауру Жұғу жолы / таратушы
Дизентерия амебасы Қантышқақ (дизентерия) Жуылмаған көкөніс, лас су
Безгек паразиті Безгек Безгек масасы
Трипанасома Адамда ұйқы ауруы; жылқыда «кілеңкі»; сиырда «су ауруы» Сона, қандала, цеце шыбыны
Лейшмания Лейшманиоз Құм шіркейі
Құртамыш Кокцидиоз Лас қол, лас су
Лямблия Лямблиоз Қайнатылмаған су, гигиенаның сақталмауы

Трипанасома туралы қысқаша

Трипанасома жұлын сұйықтығында және қанда паразиттік тіршілік ете алады. Қанның қызыл түйіршіктерін зақымдап, адам мен малда жұқпалы ауру туғызады. Таратушылары: сона, қандала, цеце шыбыны. Табиғи иесі ретінде киік аталады.

Безгек паразиті және зерттелуі

Безгек паразиті қанның қызыл түйіршіктерінде тіршілік етеді. Бір түйіршіктен екіншісіне өткенде ауру ұстамасы байқалады. Безгек қоздырғышы ауру қанынан алғаш рет 1879 жылы орыс дәрігері В. И. Афанасьев тарапынан байқалып, 1881 жылы француз ғалымы Лаверан растады. 1900 жылы итальян зоологы Батиста Грасси безгектің тек маса арқылы таралатынын тәжірибе жүзінде дәлелдеді.

Бұл ауруға қарсы бірқатар дәрілер қолданылған (мысалы, хинин және басқа да препараттар).

Алдын алу: санитарлық-гигиеналық дағдылар

  • Үйді, төсек-орынды, киімді, ыдыс-аяқты таза ұстау.
  • Қолды сабынмен жуғаннан кейін ғана тамақ ішу.
  • Суды қайнатып ішу, көкөніс пен жемісті мұқият жуу.
  • Жұқпа таралуына мүмкіндік беретін табиғи ошақтарды (тасымалдаушылар көп аймақтарды) жүйелі түрде азайту.

Бекіту

Жаңа тақырыпты бекіту үшін төмендегі сұрақтарға жауап береміз:

  1. 1. «Паразитті жәндіктер» ұғымын қалай түсінесің?
  2. 2. Қандай аурулар біржасушалы паразиттер арқылы таралады?
  3. 3. «Ауырып ем іздегенше, ауырмаудың жолын ізде» деген нақылды қалай түсіндіресің?

Қорытындылау

Топтық жұмыс: Венн диаграммасы

Оқушылар екі топқа бөлінеді: бірінші топ — біржасушалылардың зиянын, екінші топ — табиғаттағы маңызын анықтап, Венн диаграммасын толтырады.

Негізгі тұжырымдар

  • Еркін тіршілік ететін түрлері суды ластанудан тазартады және топырақ түзілуіне қатысады.
  • Біржасушалылар қоректік тізбектің маңызды бөлігі болып саналады.
  • Паразиттік түрлері адам мен жануарларда әртүрлі аурулар туғызады.

Үйге тапсырма

  • Хабарлама: «Тазалық — денсаулық кепілі» тақырыбында қысқаша баяндама дайындау.
  • Оқу: №34 тақырып — «Біржасушалылардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы».

Бағалау

Графикалық диктант

Тұжырымдардың дұрыстығын белгілеу арқылы білімді тексеру.

  1. 1. Жасыл эвгленаның дене тұрқы шамамен 0,05 мм.
  2. 2. Біржасушалылар микроскоп арқылы көрінеді.
  3. 3. Вольвокстың сыртқы пішіні төртбұрышты.
  4. 4. Амебада цитоплазма болмайды.
  5. 5. Эвглена мен вольвокс — талшықты қарапайымдар.
  6. 6. Қарапайымдарда тітіркенгіштік қасиет бар.
  7. 7. Амеба мен арцелла жалған аяқтар арқылы қозғалады.
  8. 8. Біржасушалылар тек жынысты жолмен көбейеді.
  9. 9. Біржасушалылар суда еріген оттекпен қоректенеді.
  10. 10. Біржасушалылар дайын органикалық заттармен қоректене алады.