Құмырсқаның илеуі
Мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
- Құмырсқа туралы жалпы мәлімет беру.
- Құмырсқа түрлеріне қысқаша тоқталу.
- Жәндіктерді қорғауға, табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Міндеттері
- Құмырсқа туралы білгенімді балаларға түсінікті тілмен жеткізу.
- Құмырсқалардың пайдасы мен ықтимал зиянын түсіндіру.
- Илеуді қорғаудың маңызын ұғындыру.
Құмырсқа туралы жалпы мәлімет
Құмырсқа (Formicidae) — жарғаққанаттылар отрядына жататын жәндіктер тұқымдасы. Олар Жер шарында кең таралған: тек Қиыр Солтүстікте және Антарктидада ғана кездеспейді. Ғалымдар құмырсқалардың 10 мыңнан астам түрі бар екенін айтады, олардың басым бөлігі тропиктік аймақтарда таралған.
Дене құрылысы
- Денесі бас, көкірек және құрсақтан тұрады.
- Басы ірі, жақтары жақсы жетілген; ауыз аппараты кеміргіш.
- Көкірек бөлігі жіңішке, үш жұп аяқ жақсы дамыған.
- Көпшілік түрлерінің құрсағында шаншары мен улы бездері дамыған.
- Улы бездерден бөлінетін сұйықтық құмырсқа қышқылы деп аталады.
Тіршілік етуі және қоғамы
Құмырсқалар көбіне топтасып тіршілік етеді: бір илеуде 10–100 мың дара бірігуі мүмкін. Әр илеуде әдетте аналық, аталық, жұмысшы және жауынгер құмырсқалар болады.
Жұмысшы құмырсқалар
Жыныстық тұрғыдан жетілмеген даралар. Илеудегі дернәсілдерді және аналық құмырсқаны қоректендіреді, ауаның алмасуын және ылғалдың тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Аналық және аталық
Аталықтары шағылысудан кейін көп ұзамай өледі. Аналық ұрықтанған соң қанатын тастап, ұрпақ өрбітуге көшеді; кейде 20 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.
Қызықты дерек
Тасқа таңбаланған қазба деректер құмырсқалардың өте көне жәндіктердің бірі екенін көрсетеді: кей мәліметтер бойынша олардың тарихы жүз миллион жылдан да асады.
Құмырсқаның илеуі
Илеу — құмырсқалардың күмбез тәрізді ұясы. Ірі илеуде құмырсқалар саны бірнеше миллионға дейін жетуі мүмкін. Илеудің жер үсті бөлігімен қатар жер астында да күрделі жолдар жүйесі болады; сол жерде жас құмырсқалар дамып жетіледі.
Еңбек бөлінісі
Жұмысшы құмырсқалар өзара міндет бөліседі: біреуі азық тасиды, біреуі ұяны күтеді, біреуі дернәсілді бағады.
Қорғаныс
Жауынгер құмырсқалар илеудің кіреберісінде күзетте тұрады. Кей сипаттамаларда олар ін аузын басымен «жауып» қорғанатыны айтылады.
Қорегі
Негізгі қорегі — жәндіктер мен өсімдік дәндері. Бұл олардың табиғатты «тазартуға» қатысатынын көрсетеді.
Маңызды ереже
Құмырсқаның илеуін бұзуға болмайды. Бұл — табиғатты аялаудың және тірі ағзаларды қорғаудың қарапайым, бірақ маңызды қадамы.
Құмырсқа және адамға ұқсас қылықтар
Адамның тынымсыз еңбегі мен бірлесіп әрекет ету мәдениетіне ұқсас қасиеттер кішкентай құмырсқалардың бойынан да байқалады. Ғалымдар жыл сайын олардың бізге беймәлім жаңа қырларын ашып келеді. Төменде көпшілік назарын аударатын бірнеше тұжырым келтірілді.
Құмырсқалардағы «наразылық» мінез-құлық
Қоғамда түрлі жағдайға байланысты наразылықтар болатыны сияқты, кей бақылауларда құмырсқалар арасында да топтық мінез-құлық өзгерістері мен «қарсылыққа» ұқсас әрекеттер кездесетіні айтылады.
Құмырсқалар санай ала ма?
Құмырсқалардың бір-бірімен байланысатыны белгілі. Кей зерттеулерде олардың қарапайым сандық ақпаратты ажырата алатыны және өте жеңіл есептерге ұқсас әрекеттер жасайтыны туралы болжамдар айтылады.
Қорытынды ой
Құмырсқа — табиғаттағы еңбекқорлықтың, ұйымшылдықтың және тіршілікке бейімделудің айқын үлгісі. Оларды бақылау арқылы балалар табиғатты құрметтеуді, ұсақ тіршілік иелерінің де экожүйеде үлкен рөл атқаратынын түсінеді.
Автор туралы
Мекеме
Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Шелек ауылы, МКҚК «Бәйтерек» балалар бақшасы
Тәрбиеші
Кондыбаева Салтанат Сәкенқызы
Зерттеу жұмысы: «Құмырсқа» (слайд материалы негізінде).