Почташы қыз
Әдеби кештің өзегі
Бұл әдеби кеш қазақ өлеңінің көгінде ерекше нұрланып, жарқырап өткен Қасым Аманжоловқа арналады. Өмірге іңкәр, өмірді жырлап өткен сыршыл ақынның әлеміне еніп, оның өлеңдерінен өрілген әуезге тербеліп, поэзия атты құдіретті мұхитқа сапар шегуді мақсат етеміз.
Мақсат
- Қасым Аманжоловтың өмірімен таныстыру, шығармашылығы туралы жан-жақты мәлімет бере отырып, танымдық көзқарасты қалыптастыру және шығармашылыққа баулу.
- Поэзиялық шығармаларды оқуға ынта-жігерді арттыру; Қасым өлеңдері арқылы қазақ әдебиетіндегі жалынды поэзияның тақырыбы мен ой тереңдігін саралай білуге үйрету, мәнерлеп оқу қабілетін және рухани танымды кеңейту.
- Қасым жырлары арқылы ақындыққа баулу, Отанын, елін, ұлтын сүюге тәрбиелеу, поэзияның адам жан дүниесіне әсерін сезіндіру.
Көрнекіліктер
- Қ. Аманжолов портреті
- Слайдтар
- Кітап көрмесі
- Ақын туралы дәйексөздер
Мұғалімнің кіріспе сөзі
Құрметті ұстаздар мен оқушылар! Бүгінгі әдеби кешіміз қазақ өлеңінің аспанында ерекше нұрланып, жарқырап өткен Қасым Аманжоловқа арналады. Қасым ақын әлеміне үңіліп, оның өлеңдерінен өрілген сазға тербеліп қайтсақ дейміз.
Әдебиет сабақтастығы
Сөз бен сезім, ой мен парасат — әдебиет атты ұлы өнердің өзегі. Қазақ даласы ежелден осы өнерге бай: V–VI ғасырлардағы Тоныкөк, Білге қаған жазбалары, XV–XVIII ғасырлардағы жыраулар мұрасы, Абай жырлары — сарқылмас қазына. Сол қазынадан нәр алып, Шығыс поэзиясынан сусындаған дауылпаз ақындардың бірі — Қасым Аманжолов.
Қасымның өзіндік үні
Бұлбұлым, сайра кеудемде,
Бұлбұлым — менің жүрегім.
Көңілдің күйі келгенде
Ағыл да тегіл жыр едім.
Ағыттым ойдан ел үшін
Өлеңнің ерке өзенін…
Жаңа ғасыр — ұлы ақынды танысын
Қасым жырларында заманының табы бар, ұлтымыздың рухы мен жаны бар. Тентек те текті ақынның дауысын жаңа ғасыр да анық естуі тиіс.
Кеш барысында ақын өмірі туралы бейнематериал көрсетіліп, «Өзім туралы» өлеңі оқылады. Ақынның өз үнімен өрілген өмірбаяндық сыр — поэзиядағы шыншылдықтың биік үлгісі.
Қайсарлық пен тәуекел
Нар тәуекел! Құлаш ұрдым қиынға,
Бұл сапарда сүрініп те қалармын.
Сонда, досым, мені айыпқа бұйырма!
Жығылсам да жүгірумен өтемін…
Ол әлсізге шірене қарап, мықтыға ғана бас иетін үркек мінезден мезі болды. Қазақ поэзиясына мәдениет пен серпін әкелген адуын екпінді ақынды тежеген ең дүлей күш — соғыс еді.
Соғыс пен лирика: адам жанының сын сағаты
Ақын майдан даласында жүріп-ақ жан түкпірінен жаңғырып, жанартаудай атылған жырларын жазды. «Қоштасу», «Сарыарқа», «Орал», «Елге хат», «Ғалиға хат» өлеңдері мен «Абдолла» поэмасы — сол кезеңнің көркем куәлігі.
Көрініс (сахналық бөлім)
- Аналардың киіз басу үстіндегі тұрмыс көрінісі.
- Радиодан соғыстың басталғаны туралы суық хабар.
- Солдаттардың сапқа тұрып, жаттығу жасауы және ұранмен аттануы.
- Тылдағы аналардың еңбек көріністері: диірмен тарту, келі түю, тоқыма тоқу.
- Пошташы қыздың «Сүйінші!» деп хат жеткізуі; майданнан келген хаттың оқылуы.
- Радиодан 1945 жылғы Жеңіс хабарын есту; сарбаздардың оралуы.
Махаббат мұңы — майданның көлеңкесінде
Өңімде ме еді, түсімде ме еді,
Көріп ем ғой бір армандай қызды…
Бір нәзік сәуле күлімдеп еді,
Сұрапыл соғыс соқты да бұзды.
…
Арманым бар ма, өлсем бір көріп,
Қайда екен, қайда, дариға, сол қыз?
Поэзияның адамдық биігі
Ақын — ойдың перзенті. Ол өзін толғантқан өмір шындығын, қоғам мен адамның ішкі әлемін жырдан тыс қалдыра алмайды. Қасым өлеңдерінде шынайы достық пен адамгершілік ту етіледі: ол зұлымдықтан бойды аулақ ұстап, жаманнан жиреніп, жақсыны үйренуге үндейді.
Жерге сіңген сағыныш
Бір күні от өмірім қалса өшіп,
Қайран ел туған жерден кетпес көшіп.
Торқадай жамылып ап топырағын,
Жатармын өз жерімде бір төмпешік.
Өмірдің өткіншілігі — Қасым жырында туған жерге деген мәңгілік іңкәрлікпен астасып жатады.
Мәңгілікке жалғасатын — поэзия
Адамға екі өмір берілмейді. Бұл жалғанда мәңгілік ештеңе жоқ: бәрі топырақтан жаралып, қайтадан топыраққа сіңеді. Бірақ ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын, өлмейтін күш бар — ол поэзия. Қасым поэзиясынан сол мәңгілік ғұмырдың лебі еседі.
Қасым кезеңі: көш бастаған мінез
ХХ ғасырда Сәкен, Ілияс, Бейімбеттен кейінгі қазақ поэзиясында Қасымның орны — бөлек кезең. Ол асау да ағынды жырдың тоғанын ағытып, қазақ халқының тағдыр-тақсіретін еркін суреттеп, батыл жеткізе білді. Бұл өжеттілік пен қайсарлық Қасымға ғана тән өр мінездің белгісі еді.
Аудармашы Қасым
Қасым — ақын ғана емес, аудармашы ретінде де кең танылған тұлға. Ол Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Шевченко шығармаларын қазақша сөйлетті. Сонымен бірге әлемдік әдебиет пен мәдениеттегі ірі тұлғаларды өлеңіне арқау етіп, көркем тілді поэзияның биігін көрсетті.
Алматыдағы арпалыс: өнер үшін өмір сүру
Соғыстан оралғаннан кейін Қасым қазақ өнерін дамытуға, поэзия отын маздатуға Алматыға келеді. Бірақ баспана мен қолдау табу оңай болмады; ақын көп қағажу көріп, таршылықты бастан өткерді.
Берсең бер, бермесең қой баспанаңды,
Сонда да тастамаймын астанамды.
Өлеңнің отын жағып жылытармын,
Өзімді, әйелімді, жас баламды.
Күйбең тірлік қанша қажытса да, ол сүйенішті өлеңнен іздеді. Алайда ауыр тұрмыс пен дерт денсаулығын құлатып, ақын өмірден ерте озды.
1955 жыл: жарық жұлдыздың аққан шағы
Бұл — 1955 жылдың 18 қаңтары еді. Қаңтардың қақаған түнінде қазақ поэзиясындағы жарық жұлдыз ағып түсті. Бірақ Қасымның оты сөнген жоқ: ол халық жүрегінде, өнерлі ұрпақ жадында мәңгі қалды.
Өзі айтқан ақиқат
Қасыммын, сол баяғы бір Қасыммын,
Бақытын ойламаймын құр басымның.
Тымырсық түнек болсаң — дұшпаныңмын,
Ақ көңіл адал болсаң — сырласыңмын.
Бұл жолдар — Қасымның жалғыздықтан жалығып, адал достықты аңсаған, бірақ әділеттен таймаған болмысын айқындайды.
Сырбай Мәуленовтің естелігі
Ақын досы Сырбай Мәуленов Қасымды «бала мінезді» деп еске алады: кейде ашық күндей, кейде көкірегінде оты бардай әсер қалдыратын жан болған. Оның өлеңдерінен табиғаттай балалық пен табиғаттай даналықтың лебі есетіні де — осы шындыққа жақын мінездің белгісі.
Мынау аспан, ай мен жұлдыздар тұрғанда, Қасым оты да өшпейді: ол жалынын жылдарға бөліп берген рух.
Дәстүр жалғастығы
Мұхтар Әуезов «жыл келгендей жаңалық» деп бағалаған қуатты поэзиялық толқын Қасым жырынан нәр алып, қазақ өлеңін қайта түлетті. Сол толқыннан туған кейінгі буын да Қасымнан өр мінезді, ойлы өрісті үйренді.
Дала кеңдігі мен рух кеңдігі
Қазақ даласы — Алтайдан Атырауға, Арқадан Жетісуға дейін созылған кең жазира. Сарыарқа — Біржан сал, Ақан сері, Абай, Сәкен, Мағжан, Мәди, Қасым секілді асылдар туған киелі мекен. Қасым — сол кеңдіктің, сол рухтың көркем сөздегі көрінісі.
Еркіндікке ғашық ақын
Қасым — көркем өнердің телегей теңізі. Ол «өртке тиген дауылдай» жырларымен халық рухын асқақтатты. Тумысынан ұлтының ұлағатынан нәр алған, бар болмыс-бітімімен қазақ болып жаралған ақын еркіндікке ғашық, бостандыққа құштар, азаттықты аңсаған тұлға еді.
Арманның ақталған шағы
Қасым аңсаған арманның бір парасы кейінгі ұрпаққа бұйырды: Қазақстан егемен ел атанды. Көк байрақ желбіреп, аспанда қыран самғады. Ақын рухы елінің мерейіне сүйсініп жатқан да шығар — кім білсін?
Жанымды күйдірсем де жалынға сап,
Қасқыр боп таласа да мені азап.
Туған жер топырағында тік-тік өскен,
Қара емен қасарысқан — мен бір қазақ.
Немене айтып-айтпай көрген азап,
Қалмадым қирап, қуса тек жалғыз-ақ.
Мың есе білдірдің ғой қадіріңді,
Атыңнан айналайын, ата қазақ!
Қорытынды сөз
Әдеби кешіміз мәресіне жақындады. Уақыт бөліп келген қонақтарға алғысымыз шексіз. Дауылпаз ақынның мұрасын қастерлеу — кейінгі ұрпақтың парызы. Қасым жыры ғасырдан ғасырға көшіп, Алаш рухын асқақтата береді.