Дара және күрделі сан есім
Сабақтың идеясы: тіл мен ойлауды СТО арқылы дамыту
Бұл жоспар 4-сыныптағы қазақ тілі сабағында дара және күрделі сан есімді меңгертуді мақсат етеді. СТО стратегиялары арқылы оқушы тек ережені жаттап қана қоймай, мысалдан қорытынды шығарып, өз пікірін айта отырып, дәлелдеуге дағдыланады.
Білімділік
Сан есім бойынша білім мен дағдыларды кеңейту, құрамдық түрлерін меңгерту, мәтіннен дара және күрделі сан есімдерді табуға үйрету.
Дамытушылық
Тілді және ойлау қабілетін дамыту, талдау жасау дағдыларын қалыптастыру.
Тәрбиелік
Кішіпейілділікке, адамгершілікке, ынтымақтастыққа және тіл тазалығын сақтауға тәрбиелеу.
Сабақтың басталуы: көңіл күй мен мақсат
Ұйымдастыру
Сабақ ана тілімізге құрмет сезімін оятатын шумақпен басталады:
Қазақ тілім — өз тілім, ана тілім.
Абай, Мұхтар сөйлеген дана тілім.
Қастерлейді ұл-қызың мәңгі сені,
Болашағым, бақытым, дара тілім!
Осылайша оқушылар сабақтың құндылықтық өзегін сезінеді: қазақ тілі — ұлттық мұра әрі ойлау мәдениетінің тірегі.
Психологиялық сәт: «Шаттық шеңбері»
Армысың, асыл күн!
Армысың, көк аспан!
Армысың, жан досым!
Міне менің қолым, жылуыма жылу қос.
Жылы қарым-қатынас оқушыны еркін сөйлетуге және топтық жұмысқа жұмылдыруға көмектеседі. Осы кезеңде сабақтың мақсаты айқындалып, күтілетін нәтиже хабарланады.
Үй жұмысын пысықтау
«Сен — маған, мен — саған» ойыны арқылы оқушылар бір-біріне сұрақ қойып, жауаптарын толықтырып, өткен тақырыптарды қайталайды.
Көркем жазу
Жазу мәдениетін қалыптастыру үшін Ққ әрпін көркем әрі сауатты жазуға бағытталған шағын өлең қолданылады:
Қолға қалам алайық,
Салақтықтан қашайық.
Ққ әрпін біз дұрыстап,
Әдемілеп жазайық.
Қызығушылықты ояту: оқиға желісі мен топтық жұмыс
«Радиосигнал»: көмек сұраған арал
Мұғалім «радиоқабылдағышқа сигнал түсті» деген сюжеттік кіріспе арқылы оқушыларды бір мақсатқа біріктіреді: Сәтсіздік аралының тұрғындары өзара түсінісе алмай, сыйластықтан алыстап кеткен. Олар мейірімді, жанашыр адамдардан көмек сұрайды.
Оқушыға қойылатын түйінді сұрақ: «Арал тұрғындарына көмектесуге дайынбыз ба?»
Осы сәттен бастап сабақ «саяхат» түрінде өрбиді: дұрыс жауап — келесі аялдамаға өту мүмкіндігі.
Ой қозғау (СТО): сөз таптарын еске түсіру
Сынып топтарға бөлінеді, топтық жұмыс ережелері нақты айтылады. Әр топ сөз таптарына қысқаша түсінік беріп, бір спикер қорғайды:
- 1-топ: зат есім
- 2-топ: сын есім
- 3-топ: етістік
Кейін барлығы бірігіп сан есім туралы не білетіндерін жүйелейді. Бұл кезең жаңа тақырыпқа «көпір» құрады.
Мағынаны ашу: ережені өздері тапсын
Болжау стратегиясы + терме диктант
Мұғалім жаңа тақырыпты түсіндіруде оқушыны дайын ережеге емес, мысалдан қорытындыға әкеледі. Алдымен терме диктант орындалып, сөйлем ішінен сан есімдер теріп жазылады.
Терме диктант мәтіні
Қамыс — сулы жерде өсетін, ең көп тараған өсімдік. Қамыстың биіктігі екі метрден үш метрге дейін болады. Оның екі жүзден астам түрі бар. Жиырмадан бесті алса, он бес қалады.
Талқылау сұрақтары
- Сан есім қалай жазылады?
- Қайсысы дара, қайсысы күрделі?
- Ережені өз сөзіңмен айтып көр.
Негізгі ұғымдарды нақтылау
Дара сан есім
Бір сөзден тұратын сан атауы. Мысал: екі, үш, он, бес.
Күрделі сан есім
Екі не одан да көп сөзден құралатын сан атауы. Мысал: екі жүз, он бес, жиырма бес.
Оқушы ережені «дайын күйінде» қабылдамай, мәтін мен тапсырма арқылы өз бетімен тұжырымдайды — СТО-ның басты қағидасы осы.
Жұмбақтар арқылы бекіту: сан есімді тап
«Мұхиттан өту үшін кеме керек» деген сюжеттік байланыс сақталып, оқушылар сан есімі бар жұмбақтарды шешеді. Тапсырма: сан есімді табу, оның дара не күрделі екенін анықтау және сол сан есіммен сөйлем құрау.
1) Бір алаша төселген, екі ауылды жалғайды. (Жол)
2) Басы да екеу, аяғы да екеу. (Қайшы)
3) Он-он бесі жиылды, бір белдікпен буылды. (Сыпыртқы)
4) Бір үйім бар ақ тас, есігін ешкім таппас. (Жұмыртқа)
5) Үш-төрт қана тісі бар, шөп көтерер күші бар. (Айыр)
6) Үй ішінде отыз екі батыр кіргендерді отап, турап жатыр. (Тіс)
Китпен «кездесу»: мәтіннен сан есімді ажырату
Көрнекілік ретінде киттің суреті көрсетіліп, «Кит туралы не білеміз?» сұрағы арқылы қысқа мәтіндік ақпарат беріледі. Оқушылар сол ақпараттағы сан есімдерді тауып, түрін анықтайды.
2-жаттығу: жазылым дағдысы
Оқушылар сөйлемдерді көшіріп жазып, ішіндегі дара және күрделі сан есімдердің астын сызады.
Ескерту: бастапқы мәтінде «сын есім» деп кеткен тұстар редакциялық тұрғыда түзетіліп, бұл бөлімде сан есім ретінде беріледі.
Сергіту сәті: «Аралас, қатып қал, қорытынды шығар»
Оқушылар қозғалыс арқылы сергіп алады. Одан кейін ережелерде жіберілген қателерді тауып, дұрыс нұсқасын дәлелдеп айтады.
«Цифрлар елі»: сахналық көрініс
«Цифрлар айтысы» атты шағын көрініс оқушылардың тілдік белсенділігін арттырып, сандарды қолдануды табиғи ортаға жақындатады.
Зообақ аялдамасы: 3-жаттығу
Жануарлар туралы мәлімет беріледі. Оқушылар мәтіндегі сан есімдерді табады да, олардың дара немесе күрделі екенін анықтап, теріп жазады.
Құндылықтар бөлігі: Сәтсіздік аралынан — Сәтті аралына
Сұхбат пен талқылау
Оқушылар «Неге арал тұрғындарының көңіл-күйі жоқ? Неге олар бір-бірін тыңдамайды, сыйламайды?» деген сұрақтарға жауап іздейді. Бұл бөлімде тыңдау мәдениеті, сыйластық және ынтымақтастық туралы ой қорытынды жасалады.
Абайға сүйенген тәрбие
«Бес нәрсеге асық бол, бес нәрседен қашық бол» өсиетіне тоқталып, Абай туралы білімдері толықтырылады.
Поэзия минуты
Оқушылар Абай өлеңдерінен үзінді оқып, мәтін мазмұнын өмірлік жағдайлармен байланыстырады.
Нәтиже
Оқушылардың білімі мен бірлігінің арқасында Сәтсіздік аралы Сәтті аралына айналады. Тұрғындар татулыққа, ақылды әрі білімді болуға уәде береді.
Ой толғаныс: өмір теңізі және адамдық қасиет
Сабақ соңында мұғалім оқушыны өмірлік құндылықтарға жетелейді: жақсылық жасау, жамандықтан жирену, қиындықтан қорықпай мақсатқа ұмтылу. Өмір көк теңізге теңеледі, ал кеме — әрқайсымыздың өз жолымыз.
Тәрбиелік түйін
Екі көзің не үшін керек?
Жақсыларды көру үшін.
Екі құлағың не үшін керек?
Ақыл-кеңес тыңдау үшін.
Екі қолың не үшін керек?
Елге көмек беру үшін.
Екі аяғың не үшін керек?
Туған жерде жүру үшін.
Оқушыларға денсаулық тілеп, туған жерде өнегелі азамат болып өсуге бағыт беріледі.
«5 жолды өлең» (СТО)
«Ақыл» сөзіне 5 жолды өлең құрастыру арқылы оқушылар бүгінгі сабақтың мағынасын жинақтайды және өз ойын қысқа, нақты жеткізуге үйренеді.
Қорытынды сұрақтар
- Бүгін сабақта қандай тақырыппен таныстық?
- Дара сан есім дегеніміз не? Мысал келтір.
- Күрделі сан есім дегеніміз не? Мысал келтір.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үйге тапсырма
137-бет, 4-жаттығу. Ережені жаттау (түсіндіріледі).
Бағалау
Сабаққа белсенді қатысқан оқушылардың жұмысы бағаланып, мадақтау сөздері айтылады. Негізгі өлшемдер: топтағы ынтымақтастық, дәлелді жауап, тапсырманы сауатты орындау.