Сүтқоректілердің көбеюі және дамуы
Сабақ туралы ақпарат
Пәні
Биология
Сабақтың тақырыбы
Сүтқоректілердің көбеюі және дамуы. Ұрпақтарына қамқорлық жасауы. Жылдық тіршілік циклі және маусымдық құбылыстары.
Сабақтың түрі
Дәстүрлі сабақ
Сабақтың типі
Аралас сабақ
Әдісі және көрнекілігі
Сабақтың мақсаты
Білімділік
- Оқулық мәтінін оқыту және мазмұнын меңгерту.
- Аңдар мен үй жануарларын ажырата білу, үй хайуанаттарына қандай жануарлар жататынын анықтау.
- Сүтқоректілердің неге осылай аталатынын түсіндіру.
- Үй жануарлары мен жабайы аңдар арасындағы байланысты байқау.
Дамытушылық
- Жабайы және үй жануарларының пайдасын түсіну.
- Жануарлардың төлдерін атай білу дағдысын қалыптастыру.
- Тілін, ойлауын және есте сақтау қабілеттерін дамыту.
Тәрбиелік
- Жануарлардың маңызын түсініп, оларға жағымды көзқарас қалыптастыру.
- Үй жануарларына күтім жасауға баулу.
- Еңбек сүйгіштікке тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгендеу.
- Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Тақырып: Сүтқоректілер класы (аңдар). Кластың жалпы сипаттамасын қайталау.
III. Үй тапсырмасын бекіту
Сұрақ–жауап
- Қазіргі кезде сүтқоректілердің қанша түрі белгілі?
- Сүтқоректілерді зерттейтін ғылым саласы қалай аталады?
- Сүтқоректілер қандай табиғи орта жағдайларында тіршілік етеді?
- Класс неліктен «сүтқоректілер» деп аталады?
ББҮ (K-W-L) сызба әдісі
Білемін
Тақырып бойынша бұрыннан білетінім.
Білгім келеді
Мен үшін қызық, анықтағым келетін сұрақтар.
Үйрендім
Сабақ соңында меңгерген жаңа түсініктер.
Жаңа сабақ: сүтқоректілердің көбеюі, дамуы және ұрпағына қамқорлығы
Негізгі ұғымдар
Сүтқоректілер — дара жынысты жануарлар. Олар іштей ұрықтанады. Ұрық аналық жыныс мүшесі — жатырда дамып жетіледі.
Жатырдың қабырғасында ұрық пен аналық ағзаның арасында арнайы мүше — ұрық жолдасы (плацента) түзіледі. Ол зат алмасуды реттейді. Плацентаны тұрмыста малдың шуы деп те атайды. Сондықтан жоғары сатыдағы сүтқоректілер ұрықжолдастылар деп аталады.
Ұрық амнионмен (суға толы ұрық қабы) қоршалады. Бұл ұрықтың аналық ішінде орналасуына қарамастан бірқалыпты, қауіпсіз дамуына мүмкіндік береді.
Аналық ағза ұрықты ұзақ уақыт ішінде сақтауға бейімделген. Осы уақыт ішінде ұрықтың негізгі мүшелері жетіліп, қалыптасады.
Буаздық мерзімі: мысалдар
Жатырда ұрықтың дамып жетілу мерзімі жануар түріне байланысты әртүрлі болады:
Үй қояны
шамамен 1 ай
Жабайы қоян
45–51 күн
Бұғы
8–9 ай
Жылқы
10 ай
Түйе
12–13 ай
Төлдің дүниеге келуі және аналық қамқорлық
Кейбір сүтқоректілердің төлдері туа сала өздігінен жүріп, тез аяқтанып кетеді. Ал кейбір түрлердің төлдері соқыр және дәрменсіз болып туады.
Дегенмен, барлық сүтқоректілерге ортақ белгі — төлін анасының сүтімен қоректендіруі және аналық қамқорлықтың айқын көрінуі. Жүйке жүйесінің жақсы дамуына байланысты ұрпаққа қамқорлық жасау бұл класта өте жоғары деңгейде қалыптасқан.
Сүтқоректілердің экологиялық топтары
Әртүрлі орта жағдайларына бейімделуіне қарай сүтқоректілер бірнеше экологиялық топқа бөлінеді.
Құрлықта мекендейтіндер
Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кең таралған. Ашық жерлерде, бұта мен ағаш арасында, кейде ағаш басында тіршілік етеді.
Жер астында тіршілік ететіндер
Тіршілігінің көп бөлігін жер астындағы індерінде өткізеді.
Суда тіршілік ететіндер
Тіршілігі тікелей сулы ортаға байланысты.
Ұшатын сүтқоректілер
Бұл топқа қолқанаттылар (жарқанаттар) жатады. Олардың өте ұзын 2–5 саусақтарының арасында және денесінің екі қапталында жұқа терілі жарғақ болады. Сол жарғақты «қанатының» көмегімен ауада жылдам ұшады.
Бекіту тапсырмалары
а) «Борт журналы» әдісі
Болжам
Тақырып бойынша бұрыннан не білемін? Не білуім керек?
Жаңа ақпарат
Енді не білдім? Қандай маңызды сәттерді нақтыладым?
ә) «Іздеу ұйымы» тапсырмасы
Екі оқушыға жеке конверт беріледі. Конверт ішінде екі жануардың суреті бар. Тапсырма: жануардың бөліктерін дұрыс құрастырып, оның атын, құрылысының ерекшеліктерін және маңызын түсіндіру.
б) «Жұбын тап»
Екі бағанда берілген ұғымдарды сәйкестендіріңіз:
Құрлықта мекендейді
Суыр, саршұнақ
Жер астында тіршілік етеді
Көртышқан, соқыртышқан
Суда тіршілік етеді
Құндыз, кит, ондатр
Қорытынды бөлім
VI. Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен тапсырмаларды орындауына қарай формативті және/немесе жиынтық бағалау жүргізіледі.
VII. Үй тапсырмасы
«Сүтқоректілердің көбеюі және дамуы. Ұрпақтарына қамқорлық жасауы. Жылдық тіршілік циклі және маусымдық құбылыстары» тақырыбын оқу және қысқаша конспект жазу.