Монитор - ақпаратты компьютер экранына шығару құрылғысы
Атырау облысы, Исатай ауданы, Зинеден селосы — Ю. Гагарин атындағы орта мектебі
Сабақтың тақырыбы
Компьютер құрылғыларының міндеттері мен мүмкіндіктері — дербес компьютердің негізгі бөліктерін, олардың қызметін және ақпаратты енгізу/шығару мен сақтау мүмкіндіктерін түсіндіру.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушыларды дербес компьютермен, оның негізгі блоктарымен және олардың міндетімен таныстыру. ЭЕМ мүмкіндіктерін көрсету. Процессор мен жедел жадтың рөлін түсіндіру.
Тәрбиелік
Информатикаға қызығушылықты арттыру. Кабинеттегі техникалық құралдармен жұмыс істеу кезінде және практикалық тапсырмаларда қауіпсіздік ережелерін сақтауға тәрбиелеу.
Дамытушылық
Ойлау қабілетін, логикалық және абстрактілі пайымдауды дамыту; құрылғылардың байланысын жүйелі түрде түсіндіру.
Көрнекі құралдар: компьютер, интерактивті тақта.
Сабақтың өту барысы
- Оқушыларды ұйымдастыру.
- Үй тапсырмасын тексеру.
- Жаңа тақырыпты түсіндіру.
- Сабақты бекіту.
- Үйге тапсырма беру.
Өткенді қайталау сұрақтары
-
Есептеу құрылғылары пайда болмай тұрып адамдар нені пайдаланды?
а) Қол саусақтарын, тастарды, ағаш таяқтарды ә) Есепшотты б) Калькуляторды
-
Есепшоттың жасы қанша?
а) 1000–2000 жыл шамасында ә) 2000–5000 жыл шамасында б) 5000–7000 жыл шамасында
-
«Абақ» деп есепшотты кімдер атаған?
а) Қытайлықтар ә) Еуропалықтар б) Гректер
-
Компьютердің «атасы» атанған ғалым?
а) Блез Паскаль ә) Чарлз Бэббидж б) Робертсон
-
1660 жылы логарифм сызғышының идеясын ұсынған ғалым:
а) Исаак Ньютон ә) Лейбниц б) Джон Эккерт
Жаңа түсініктер
Компьютер сөзі «есептеуіш» дегенді білдіреді. Компьютер — деректерді бағдарламалық түрде өңдеуге арналған электрондық құрылғы.
Қазіргі компьютерлер тек есептеп қана қоймай, мәтін, дыбыс, графика сияқты цифрлық емес ақпаратты да өңдейді; технологиялық процестерді басқарады, деректер базасымен жұмыс істейді және басқа да көптеген міндеттерді орындайды.
Компьютерлерді әлем бойынша жүздеген өндіруші шығарады. Олар өнімділігімен, жады көлемімен және функционалдық мүмкіндіктерімен ерекшеленеді, бірақ ақпаратты өңдеу және адаммен өзара әрекеттесудің негізгі қағидалары ортақ.
Дербес компьютердің құрылымы
Негізгі блоктар
- Жүйелік блок
- Монитор
- Пернетақта
Компьютердің жұмыс істеуі үшін ең аз дегенде осы үш құрылғы қажет. Қалғандары — қосымша құрылғылар.
Қосымша құрылғылар
Принтер, дыбыс колонкалары, құлаққап, микрофон, модем, сканер, тінтуір (maus), трекбол және т.б.
Жүйелік блок
Жүйелік блок — компьютердің негізгі тораптары орналасқан тік төртбұрышты қорап. Оның ішінде аналық тақша, микропроцессор, жедел жад, қоректендіру блогы, жинақтауыштар (қатқыл диск және т.б.), контролерлер мен ажыратқыштар орналасады.
Компьютердің көптеген құрылғылары жүйелік блоктың артқы панеліндегі ажыратқыштар арқылы қосылады.
Процессор
Процессор — компьютердің «миы». Ол барлық құрылғылардың жұмысын басқарады және бағдарламалардағы командаларды орындайды. Іс жүзінде негізгі есептеу жұмыстарын микропроцессор атқарады.
Тарихи тұрғыдан «Pentium» атауы кең тараған (қазіргі таңда процессор түрлері әлдеқайда көп).
Жедел жад (ОЖҚ)
Жедел жад — компьютердің ішкі жады. Ақпаратты өте жылдам жазуға және оқуға мүмкіндік береді, бірақ мәліметтер уақытша сақталады: компьютер өшірілсе, жедел жадтағы ақпарат жойылады.
Контролер/адаптер не үшін керек?
Сыртқы құрылғылар процессормен арнайы блоктар арқылы байланысады: контролер немесе адаптер. Олардың міндеті — процессордан келген ақпаратты құрылғылардың жұмысын басқаратын сәйкес сигналдарға түрлендіру.
Құрылғылар: енгізу, шығару, сақтау
Енгізу құрылғылары
- Пернетақта
- Тінтуір
- Джойстик
- Сканер
- Өлшеу аспаптары (датчиктер және т.б.)
Шығару құрылғылары
- Монитор (дисплей)
- Принтер
- Графопроектор (проектор)
- Дыбыс колонкалары/құлаққап
Сақтау құрылғылары (сыртқы жад)
- Қатқыл диск
- Иілгіш диск (дискета) — тарихи тасымалдаушы
- Компакт-диск (CD)
- Флэш-жинақтауыш және жады карталары
Монитор (дисплей)
Монитор — ақпаратты экранға шығаратын құрылғы. Ол түрлі түсті және монохромды болуы мүмкін.
Бейнелеу түсі бойынша
- Монохромды (қара-ақ, сұр градациясы)
- Түрлі түсті
Шығаратын ақпараты бойынша
- Символдық (негізінен мәтін)
- Графикалық (сурет, диаграмма, графика)
Ескерту: ЭЛТ (электрондық-сәулелі түтікше) мониторлары тарихта кең қолданылды; қазіргі кезде көбіне LCD/LED мониторлар кездеседі.
Пернетақта
Пернетақта — компьютерге ақпарат енгізетін негізгі құрылғы. Қазіргі стандартты пернетақтада көбіне 105 перне болады.
Пернетақтаның жұмыс істеу принципі
- Перне басылғанда, микросхема сәйкестендіретін скан-код жіберіледі.
- Скан-код процессорға үзулер (interrupt) жүйесі арқылы жеткізіледі.
- Процессор ағымдағы жұмысты тоқтатып, үзуді өңдеу бағдарламасын орындайды.
- Өңдеу аяқталған соң, процессор бастапқы іске қайта оралады.
- Енгізілген символдар пернетақта буферінде уақытша сақталады.
Шартты түрде 5 бөлік
- Әріптік-цифрлық және таңбалық пернелер
- Функционалдық пернелер (F1–F12)
- Арнайы пернелер (Enter, Esc, Tab, Ctrl, Alt, Backspace)
- Меңзерді басқару және редакциялау пернелері
- Сандық пернетақта (NumLock)
Жиі қолданылатын пернелер
- Enter — енгізуді/әрекетті аяқтау
- Backspace — алдыңғы символды өшіру
- Delete — меңзердің оң жағындағы символды өшіру
- Shift — әріп регистрін уақытша өзгерту
- Caps Lock — бас әріп режимі
- Ctrl + Alt — бірқатар командаларда комбинация ретінде қолданылады
Тінтуір (маус) және джойстик
Тінтуір
Тінтуір — ақпарат енгізуге арналған манипулятор. Ол алақанға ыңғайлы және төсеніш бетінде еркін жылжиды. Көп жағдайда экрандағы меңзерді басқару және нысандарды таңдау үшін қолданылады.
Джойстик
Джойстик — компьютерлік ойындарда немесе тренажерлерде экрандағы қозғалысты басқаруға арналған рычагты манипулятор.
Принтер
Принтер — ақпаратты қағазға басып шығаратын құрылғы. Ол мәтіндік, кестелік және графикалық ақпаратты шығара алады.
Матрицалық
Кескін инелердің бояулы таспа арқылы соғуы нәтижесінде пайда болады. Қарапайым және қолжетімді типтердің бірі.
Сиябүріккіш
Бояу тамшылары қағазға шашырау арқылы түседі. Түрлі түсті басып шығаруда кең қолданылады.
Лазерлік
Жоғары сапалы басып шығарады; жылдамдығы минутына бет саны бойынша өлшенеді.
Сыртқы жад: дискілер, CD және флэш
Магниттік дискілер
Дискілер — ақпаратты тұрақты түрде сақтауға арналған тасымалдаушы. Магниттік дискілердің тарихи екі типі бар: иілгіш (дискета) және қатқыл диск.
Компакт-диск (CD)
Компакт-дискіні лазерлік диск деп те атайды. Сыйымдылығы жоғары. CD-R — көбіне бір рет жазылады, CD-RW — қайта жазуға мүмкіндік береді.
Флэш-жинақтауыш
Флэш — ақпарат сақтауға қолайлы тасымалдаушы. USB-порт арқылы қосылады, ықшам және жеңіл. (Мәтіндегі тарихи мысал: 32 МБ–8 ГБ.)
Сканер
Сканер — қағаздағы кескінді (жазу, сурет) сандық форматқа түрлендіріп, компьютерге енгізуге мүмкіндік беретін құрылғы. Сканер арқылы мәтін, сурет, графиктерді түсіріп алуға болады.
Сабақты бекіту сұрақтары
- Компьютердің «атасы» деп кімді айтамыз? (Ч. Бэббидж)
- Ақпаратты енгізуге арналған құрылғы? (пернетақта)
- Ақпаратты шығару құрылғылары? (принтер, монитор)
- Қағаздағы көріністі экранға түсіретін құрылғы? (сканер)
- Ақпараттық процестерді жүзеге асыратын негізгі құрал? (компьютер)
- Көз бен монитор арасындағы арақашықтық қанша болуы керек? (60–70 см)
- Ақпараттың ең кіші өлшем бірлігі? (бит)
- Компьютердің «миы» деп қай құрылғыны атайды? (процессор)
- Компьютер жанында жиі айтылатын өсімдік атауы? (кактус)
- Дыбыс тыңдау құрылғысы? (колонка)
- 1 килобайт неше байтқа тең? (1024 байт)
- Қазіргі пернетақтадағы пернелер саны? (105)
- Компьютердің «тілі»? (монитор)
- Интернетке қосылуға арналған құрылғы? (модем)
Ескерту: 8-сұрақта «миы» ретінде жиі процессор аталады (ал жүйелік блок — негізгі тораптарды біріктіретін корпус/жинақ).
Тапсырмалар
Тапсырма 1: Қатені тап
«Маған бейнелерді компьютерге енгізу керек болса, алдымен сканерді іске қосамын. Бейнелерді көшіріп алып, оларды сақтап қоямын. Содан кейін жүйелік блокты іске қосып, сканерден өткізілген мәліметтерді түзетемін. Соңынан мониторды қосып, не шыққанын көріп шығамын. Мен осылай компьютердің аппараттық құрылғылары мен электр энергиясын үнемдеп жұмсаймын».
Дұрыстау (3 қате):
- Алдымен жүйелік блок пен мониторды қосу қажет.
- Жүйелік блок қосылмай тұрып, сканерден мәлімет енгізу мүмкін емес.
- Монитор қосылмай тұрып, мәліметті түзету және нәтижені бақылау қиын (сақтау үдерісін де бақылау қиындайды).
Тапсырма 2: Тұжырымдарды бағала
- Компьютер пернетақтасы мен баспа машинкасының ұқсастығы көп.
- Тінтуір мәтіндік мәліметті компьютер жадына қолмен термей енгізу үшін қажет.
- Жүйелік блок компьютердің ақыл-ойы тәрізді.
- Монитор — ақпаратты көрінетін етіп бейнелейтін құрылғы.
Үйге тапсырма
- Дербес компьютермен танысу.
- Компьютердің құрылымы және негізгі құрылғылары.
- Қауіпсіздік ережелерін қайталау.
Бағалау
Оқушылардың теориялық сұрақтарға жауап беруі, құрылғыларды дұрыс ажыратуы, тапсырмалардағы қателерді табуы және қауіпсіздік ережелерін сақтауы ескеріледі.