Берегіректе Жәкеңнің қасында көбірек жүрдік қой
Тақырыбы
Жамбыл — айтыскер ақын
Жамбылдың алғашқы ақындық ортасы бір ғана Сүйінбаймен шектелмеген. Ол жас кезінен-ақ Алатау мен Қаратау өңіріндегі көптеген ақындармен кездесіп, араласып, дәмдес-тұздас болған.
Негізгі ой
Жамбылдың ақындық қалыптасуына өз ортасындағы айтыс дәстүрі ғана емес, қазақ-қырғыз арасындағы өнер алмасу, жыр мен күйдің ортақ кеңістігі де ықпал етті.
Қуандық пен Сарбас айтысы: билікке бағытталған әжуә
Іле бойындағы Топар өңірінен шыққан Қуандық ақын (1831–1919) Жамбылдан бір мүшелдей үлкен болған. Екеуі талай кездесіп, бірінің өлеңін бірі айтып, әзіл-қалжыңдасып жүрген деседі. Қуандық қасқарау ақыны Сарбастың (Тілеулі Майкөтұлы) өзімен кезек-кезек айтысып, бірін-бірі жеңе алмай жүргені де айтылады.
Қуандықтың мақтауы
Бір жиында Қуандық губернатор мен болыстарды: «Түйедегі нарымсың, маңдайдағы барымсың, арыстаным, арланым, жылқыдағы тарланым» деп, үстемелей мақтай жөнеледі.
Сарбастың уытты жауабы
Сол тойда отырған Сарбас шыдай алмай, оған мысқылмен килігеді: «Болыстар мен оязды “түйедегі нарым” деп, мұрнын тесіп үстіне жүк артқалы жүрсің-ау… “арыстаным” деп, соғып алмақсың-ау… “тарланым” деп, мініп алайын деп жүрсің-ау…»
Оқиғаның түйіні
Ояз бен офицерлер қасындағы тілмаштан «Бұл екі ақын не деп жатыр?» деп сұрағанда, тілмаш олардың сөзін түсіндіріп береді. Нәтижесінде ояздар мен төрелер Қуандықты сабап, үйден қуып шығып, ал Сарбасты арқасынан қағып, «жарайсың» деп қолпаштаған екен. Жамбыл осы айтысты қызықтап, оны соңғы кезіне дейін айтып жүрген.
Қазақ-қырғыз өнер байланысы: жыр, күй, достық
Жамбыл мен Тоқтағұл қырғыз елінің ақын-жыршылары, манасшыларымен талай кездесіп, сұхбаттасқан. Жамбыл өмірінің соңғы күндеріне дейін Мұратәлімен дос болғаны да айтылады.
Мұратәлі туралы дерек
Қырғыз зерттеушісі Б. Алагүшевтің еңбегінде Мұратәлідің Ыстықкөл жағасында Жамбылмен талай кездесіп, күй шертісіп, жыр айтысқаны жазылады. Мұратәлі қазақтың атақты ақыны Жамбылмен дос болып, қазақ елінің көптеген өлеңдері мен күйлерін үйренген, екі ішекті домбыраны шебер тартқан. Ол Жамбылмен бірге қазақ ауылдарына барып, қырғыз күйлерін орындап, қазақтың әдет-ғұрпы мен салтын танып, тілін меңгеріп, өлең-күйді домбырада сандуғашша сайратқан.
Манас пен өнерпаздар ортасы
- Жамбыл ертеректе Тыныбектен «Манас» жырын тыңдаған.
- Қырғыз халқының ұлы ақыны Тоқтағұлмен сырлас, мұңдас болып өткен.
- Кеңес дәуірінде Тоғолақ, Қалық, Әлімқұл, Оспанқұл сияқты жыршы-қобызшылармен жиі кездескен.
Тоқтағұлдың Жетісуға жетуі және Жамбылмен табысуы
Қырғыз ССР Ғылым академиясының қолжазбалар қорында сақталған материалдарда Тоқтағұлдың 1910 жылы Сібір тұтқынынан қашып шығып, қазақ еліне қалай жеткені баяндалады. Онда оның орман аралап жүріп қазақ жеріне ілінгені, ауыл-ауылды аралап өлең айтып, жарасы жазылып, ес жиғаны айтылады. Семей өңірін жағалап, Аягөзден асып, Жетісуға жетіп, Қаракестекте Жамбылмен кездескен.
Жамбылдың ықыласы
Жамбыл Тоқтағұлдың тау суындай тасқындап төгілген жырына, бай-манаптарға бетің бар, жүзің бар демей батыл айтқан сөзіне тәнті болып, оны қасына ертіп жүрген. Қастек, Қаскелең, Майтөбе, Суықтөбе өңірін аралатып, Құлансаздағы тойға бірге барып, кейін Қордай асып, Кебекпай мен Ноғайбай ауылдарын ән мен жырға бөлегені айтылады.
Естеліктен үзінді
Беріректе Жамбылдың қасында көбірек жүрген кісілердің айтуынша, ол әсіресе Мұратәлі мен Тоқтағұлды аузынан тастамаған. Қырғыз достарына Тоқтағұлдың жырларын айтқызып, Мұратәлінің күйлерін шерткізетін болған.
Жамбылдың термесі: Тоқтағұлға сағыныш
Жаздың тамылжып тұрған бір күнінде Ыстықкөл жағасындағы бір қырғыз үйінде аялдағанда, Жамбыл Тоқтағұл туралы біраз әңгіме айтады. Сол сәтте айтылған терме сөзі ел жадында былай сақталған:
Айдауды көрген Тоқтағұл,
Байлауды көрген Тоқтағұл,
Зынданды көрген Тоқтағұл,
Мұң-зарды көрген Тоқтағұл,
Қол-аяғы кісенмен
Қинауды көрген Тоқтағұл,
Қайда екен сол Тоқтағұл?