Адамгершілік деген асыл сөз

Жаңа кезеңдегі білім берудің өзекті міндеті — жас ұрпаққа рухани-адамгершілік тәрбие беру. Құнды қасиеттерді бойға дарытып, рухани бай тұлға қалыптастыру туған күннен басталуы тиіс.

Халық даналығы бекер айтылмаған: «Ағаш түзу өсуі үшін оған көшет кезінде көмектесуге болады, ал үлкен ағаш болғанда оны түзету қиын». Сондықтан баланың бойына жастайынан ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық сияқты асыл қасиеттерді сіңіруде және өз-өзіне сенім қалыптастыруда отбасы мен педагогтердің рөлі шешуші.

Жанұя — ғасырлар бойы қалыптасқан адамның әлеуметтік ортасы, халықтың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпының сақтаушысы. Жанұя тәрбиесі ұлттың ой-арманы, мол тәжірибесі және ұлттық дәстүрімен бірге дамып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан тарихи мұра.

Қай заманда, қай елде болса да, жанұяның ұрпақ тәрбиесіне ықпалын өмірдегі басқа ешбір күшпен салыстыру қиын. Әсіресе көргенді, ынтымақты, тату-тәтті отбасында шаңырақ шаттығы кісілік, қайырымдылық, әдептілік, әділеттілік секілді моральдық ұғымдарға сүйенеді.

Бүгінгі кезеңде саяси-экономикалық тұрақсыздық, тұрмыстық қиындықтар, ұлтаралық қатынастардағы шиеленіс, адамгершілік құндылықтардың әлсіреуі, білім мен адал еңбекке ынтаның төмендеуі, отбасын құруға жауапкершіліктің азаюы, зорлық-зомбылық пен қатыгездіктің бел алуы сияқты мәселелер жастар тәрбиесіне жаңаша қарауды талап етеді.

Сонымен бірге қазақ халқының тереңнен келе жатқан мәдениетімен және тәлім-тәрбие беру жүйесінің негіздерімен жан-жақты танысу — бүгінгі күннің басты талабы.

Адамгершіліктің өзегі — мінез-құлық нормалары мен ережелері. Олар адамның іс-әрекеті мен қарым-қатынасынан көрініп, моральдық өзара байланыстарды реттейді. Отанға сүйіспеншілік, қоғам игілігі үшін еңбек ету, өзара көмек және адамгершіліктің басқа да формалары — сана, сезім, мінез-құлық пен қатынастың ажырамас бірлігі.

Баланың өмірге белсенді көзқарасы үлкендер арқылы қалыптасады. Тәрбие мен білім беру мазмұны балалардың жас ерекшелігі мен мүмкіндігін ескеріп нақтылануы тиіс. Адамгершілікке және еңбекке тәрбиелеу күнделікті өмірде, үлкендердің қолынан келетін жұмысты ұйымдастыру барысында, ойын мен оқу үдерісінде жүйелі түрде жүзеге асады.

Педагогтің мақсатты жұмысы балалармен мазмұнды қатынас орнатуға, қоғамдық өмір құбылыстарымен таныстыруға, балалар әдебиетімен және өнер туындыларымен үйлесімді жұмыс істеуге негізделеді. Бұл еңбек сүйгіштікке, ізгілікке, ұжымшылдық пен патриотизм бастамасына тәрбиелеуге, өз қолымен жасаған дүниеге қуана білуге, үлкендер еңбегін бағалауға мүмкіндік береді.

Тәрбиенің негізгі мақсаты — дені сау, ұлттық сана-сезімі оянған, рухани ойлауы жоғары, мәдениетті, парасатты, ар-ожданы мол, еңбекқор, іскер, бойында өзге де игі қасиеттері қалыптасқан ұрпақ тәрбиелеу.

Ертегінің тәрбиелік мәні зор: ол балаға рухани ләззат беріп, қиялға қанат бітіретін, рухтың өсіп-жетілуіне қажет мол азық. Руханилық — тұлғаның негізгі сапалық көрсеткіші; оның негізінде мінез-құлық қалыптасып, ар-ұят, өзін-өзі бағалау және адамгершілік қасиеттер дамиды.

Рухани-адамгершілік тәрбие — дұрыс дағдылар мен өзін-өзі ұстау нормаларын қалыптастырып, ұжымдағы қарым-қатынас мәдениетінің тұрақтылығын бекітеді. Жеке адамның адамгершілік санасының деңгейі оның мінез-құлқы мен іс-әрекетін айқындайды.

Үлкенді сыйлау — адамгершіліктің өзекті негіздерінің бірі. Жалпыадамзаттық құндылықтар бала бойына іс-әрекет барысында: ойындар, хикаялар, ертегілер, қойылымдар арқылы беріледі.

Адам бойында осы қасиеттер биік тұрса, оның адамгершілік деңгейі де жоғары болады. «Өзін ғана ойлаған — жамандықтың белгісі, өзгені де ойлаған — адамдықтың белгісі» деген ойдың мәні осында.

Оқушылардың бойына кішіпейілділік, сыпайылық, рақымшылық, жанашырлық, сыйластық, тілектестік сияқты қасиеттерді дарыту; өзгелерді қадірлеуге, тыңдай білуге, шамасы келгенше көмектесуге, кешірімді болуға үйрету мақсатында түрлі тақырыпта тәрбие сағаттары ұйымдастырылды. Солардың бірі — «Адамгершілік – асыл қасиет» тақырыбындағы тәрбие сағаты.

Қазақ халқы ертеден адамгершілік, мейірімділік, қайырымдылықты жоғары бағалап, отбасында баланы ізеттілікке, имандылыққа, инабаттылыққа тәрбиелеуді маңызды мұрат еткен. Адамның адамгершілік және саналылық деңгейі оның тәртібі мен іс-әрекетін айқындайтыны өмір тәжірибесінде әлдеқашан дәлелденген.