Құрманғазы шәкірті кім
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Ұлы күйші Құрманғазының шығармалары арқылы оқушыларды рухани байыту; өнер арқылы шығармашылық ойды дамыту; музыканы саналы түрде қабылдауға баулу және мәнерлі дыбыстау арқылы музыканың даму ерекшеліктерін аңғарту.
Міндеттері
- Білімділік: «Күй атасы – Құрманғазы» тақырыбы бойынша толық мағлұмат беру.
- Дамытушылық: ән-күй тыңдау арқылы әуендік сезімталдықты арттыру; есте сақтау, қиялдау, ойлау қабілеттерін дамыту.
- Тәрбиелік: өнерді құрметтеуге, өзін-өзі ұстауға, адамгершілікке тәрбиелеу.
Сабақтың түрі
Аралас сабақ
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Психологиялық дайындық
Үлкендерге — сіз,
Кішілерге — біз.
Әдеппен бас иіп,
Сәлем бердік біз!
II. Үй тапсырмасын тексеру
- Аспаптық музыка дегеніміз не?
- Күй дегеніміз не?
- Күй нешеге бөлінеді?
- Қандай күйшілерді білеміз?
- Дәулеткерейдің қандай күйін атай аласың?
III. Жаңа сабақ: Құрманғазы әлемі
Жанрлар туралы әңгіме (тренинг)
Музыка сабағында қандай жанрлармен танысамыз? Ән, күй, би, жыр.
Бұл жанрлар нені білдіреді? Олардың барлығы өнерге жатады.
Өнер туралы мақал-мәтелдер
- Өнерлі бала — сүйкімді.
- Өнерліге — өріс кең.
Әнді, күйді, биді, жырды орындайтын адамдарды қалай атаймыз? Әнші, күйші, биші, жыршы.
Тыңдалым: «Аман бол, шешем, аман бол»
Ұлы күйшілер жақын адамдарына арнап шығарған туындылар арнау күйлер деп аталады. Соның бірі — Құрманғазының анасына арналған «Аман бол, шешем, аман бол» күйі.
Аңыз бойынша, Құрманғазы жолға шығар алдында домбырасын қолына алып, қоштасу ретінде күй тартады. Шығарып салуға жиналған достары күйдің атын сұрамай-ақ ұғады: алғашқы әуеннің өзі «Аман бол, шешем, аман бол» деп тұрғандай әсер қалдырады.
Осылайша біз бүгінгі сабақта қазақтың халық композиторы, теңдесі жоқ күйші Құрманғазы Сағырбайұлы туралы әңгімелейміз.
Құрманғазы туралы қысқаша деректер
- Туған жылы мен өңірі
- 1818 жыл, Батыс Қазақстан
- Алғашқы ұстазы
- Ұзақ күйші
- Белгілі күйлері
- «Ақсақ құлан», «Адай», «Қайран шешем» және т.б.
- Тарихи орны
- XIX ғасырдың аса көрнекті композиторы, «күй атасы»
Құрманғазы жастайынан домбыраға әуес болып, Ұзақ күйшіден тәлім алады. Есейген шағында домбырашылық, күйшілік шеберлігін айқын танытып, заманының қоғамдық-әлеуметтік қайшылықтарына, зорлық-зомбылыққа қарсы үн қатқан тұлға ретінде де белгілі болды. Ол 71 жасында дүниеден өтті.
Шәкірті және мұра жалғастығы
Құрманғазының атақты шәкірті — Дина Нұрпейісқызы. Әңгімеде Құрманғазы Динаға «Қайран шешем» күйін үйретіп отырғанда сырттан ат тұяғының дүбірі естіліп, ұстазы тұтқынға алынады. Сол сәтте ол домбырасын Динаның қолына ұстатып: «Мұрамды саған тапсырамын, халқыма жеткіз» дейді.
Жұмбақ және домбыраның қадірі
Ұзын мойын,
Екі ішек.
Қатар-қатар тепкішек.
Басып көрсең бір-бірлеп,
Үн шығады күмбірлеп.
Жауабы: домбыра
- Домбыра еңбекқорлыққа үйретеді.
- Домбыра шежірені білуді талап етеді.
- Домбыра жан дүниені емдеп, көңілді көтеріп, денсаулықты нығайтады.
- Домбыра әдебиеттің дамуына ықпал етеді.
- Домбыра жарысуға, таласуға, ізденуге баулиды.
Негізгі ұғымдар
Музыка
Ән, күй, орындаушы, домбыра секілді ұғымдарды ойға әкелетін өнер әлемі.
Күй
Домбырада және басқа да халық аспаптарында орындалатын музыкалық шығарма.
Күйші
Күй шығарып, оны домбырада орындайтын адам.
Күйлердің жіктелуі
Аңыз күйлер, тарихи күйлер, лирикалық күйлер, психологиялық күйлер.
IV. Бекіту және шығармашылық жұмыс
Бүгін біз Құрманғазы Сағырбайұлымен таныстық. Келесі тыңдалым — «Сарыарқа» күйі.
Күй тыңдап, сурет салу
Күйді тыңдау барысында көз алдымызға не елестейді? Жайлау, тау, қазақ ауылы, кең дала көріністері. Оқушылар өз суреттерін таныстырып, әсерімен бөліседі.
Қорытынды
Сұрақ-жауап
- Бүгін сабақта қандай күйшімен таныстық?
- Құрманғазының қандай күйлерін білесің?
- Музыка дегенде не ойлайсың?
- Өнер деген не?
- Күй тартатын адамды кім дейді?
- Құрманғазының шәкірті кім?
Тілек
Деніміз сау болсын, өнерлі болайық!
Әнші, биші, күйші болыңыздар!