ПАЙДА ТЕОРИЯСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ
Әрбір дәуірдің ойшыл өкілдерін пайда теориясы толғандырды. Әр кезең оны өзінше түсіндіріп, өз көзқарасын қосып, толықтырып отырды.
Пайданың қайнар көзі туралы негізгі көзқарастар
Меркантилистер: пайда сыртқы саудадан туады
Пайданың қайнар көзін түсіндіруге алғашқы талпыныстар XV–XVII ғасырларда меркантилистерден басталды. Олардың пайымдауынша, пайда сыртқы саудадан туындайды: тауарды шетелде жоғары бағамен сату арқылы адамдар табыс табады.
Классиктер: пайда өндірісте жасалады
Экономикалық теория классиктері А. Смит пен Д. Рикардо пайданың қайнар көзін өндірістен іздеді. А. Смит 1776 жылы шыққан «Табиғат және халықтар байлығының себептері туралы зерттеу» еңбегінде жұмысшылардың материалға қосқан құны екі бөлікке бөлінетінін атап көрсетеді: бір бөлігі жалақыны төлеуге, екіншісі кәсіпкердің пайдасына кетеді.
Смиттің қорытындысы: пайда — жұмысшы еңбегінің төленбеген бөлігі. Дегенмен ол бұл үлесті кәсіпкерге капиталы «қызмет еткені» үшін берілетін «марапат» ретінде де түсіндіріп, белгілі бір қайшылыққа ұрынды.
Смиттің «капитал қызметі үшін марапат» идеясы кейінгі еңбектерде әртүрлі нұсқада жалғасты: «ұстамдылық», «күтушілік», «тәуекелділік» теориялары пайда болды. Бұл бағыттардың ортақ мәні — пайданың нақты қайнар көзін көмескілеуінде еді.
Д. Рикардо: жалақы мен пайда кері тәуелді
Д. Рикардо «Саяси экономия және салық салу бастамалары» еңбегінде жалақы деңгейі мен пайда бір-біріне кері қатынаста болатынын дәлелдеуге тырысты: пайданың өсуі не кемуі жалақының төмен немесе жоғары болуына байланысты. Демек, Рикардо бойынша пайда — жұмысшылар өндірген қосымша құн.
К. Маркс: пайда — қосымша құнның өзгерген түрі
К. Маркс «Капитал» еңбегінде пайданы жан-жақты талдап, «пайда — қосымша құнның өзгерген түрі» деген тұжырым ұсынды. Ол пайданың шынайы қайнар көзі ретінде жалдамалы жұмысшыға төленбеген қосымша еңбекті есептеді.
Маркс бойынша, сыртқы көріністе пайда тауарды сату кезінде, яғни айналым саласында «пайда болғандай» әсер қалдырады. Алайда шын мәнінде пайда — өндіріс саласында жасалатын қосымша құнның өткеріліп, өзгерген нысаны.
Қазіргі экономикалық түсіндірулер
Батыс экономистерінің қазіргі тұжырымдамаларында пайда әртүрлі тұрғыдан баяндалады. Көп жағдайда ол өндіріс факторларын (жер, еңбек, капитал, кәсіпкерлік қабілет және ақпарат) пайдаланудан алынатын табыс ретінде қарастырылады.
П. Самуэльсон атап көрсеткен көзқарастар
- Пайда — өндіріс факторынан алынатын «шартсыз» табыс және оны кәсіпкерлер тікелей пайдаланады.
- Пайда — кәсіпкерлік қызмет үшін марапат және техникалық жетілдіруді енгізудің нәтижесі.
- Пайда — тұрақсыздық тудыратын фактор, тәуекел үшін төлем.
- Пайда — монополиялық табыс.
П. Хейне: бірмәнді анықтама жоқ
П. Хейне пайданы дәл және бір ғана анықтамамен шектеу қиын екенін айтады: бұл көпқырлы ұғым, ал экономикалық жүйенің жұмыс істеу механизмін түсіну үшін оның мазмұнын «екшеп», құрамдас бөліктерін ажырату қажет.
Сандық тұрғыдағы анықтама
Таза сандық көзқарас бойынша, пайда — жалпы табыс пен жалпы шығын арасындағы айырма. Кез келген тауар өндірушінің түпкі мақсаты — мүмкіндігінше көп пайда табу. Алайда нарыққа шыққанда ол, ең алдымен, нақты ақшалай түсімді (табысты) жоспарлайды.
Табыстың түрлері: жиынтық, орташа, шекті
Тауар өндірушінің түсімін талдағанда табыстың үш түрі ажыратылады: жиынтық, орташа және шекті.
Жиынтық табыс (TR)
Белгілі бір көлемдегі тауарды сатқанда алынатын ақшалай сома.
TR = Q × P
Орташа табыс (AR)
Бір тауар бірлігінен түсетін табыс.
AR = TR / Q
Шекті табыс (MR)
Қосымша бір тауар бірлігін сатқанда алынатын қосымша табыс.
MR = ΔTR / ΔQ
Пайданы максимизациялау шарты
Өндіруші пайдасын барынша арттыратын өндіріс көлеміне, шекті табыс шекті шығынға тең болғанда жетеді:
MR = MC
Өндіріс факторлары және өнім көрсеткіштері
Өндіріс факторлары бірін-бірі толықтырып отырады: өндіріс көлемін қысқартпай-ақ факторларды белгілі бір шекте өзара алмастыру мүмкін. Ең қарапайым өндірістік функция екі фактордың — еңбек (L) пен капиталдың (K) — байланысын көрсетеді. Бір фактор (мысалы, L) өзгеріп, екіншісі (K) тұрақты қалса, шығарылым да өзгереді.
Жиынтық өнім (TP)
Өзгермелі фактордың белгілі деңгейінде және басқа факторлар тұрақты болғанда өндірілген өнімнің жалпы саны.
Орташа өнім (AP)
Бір фактор бірлігіне шаққандағы өнім: әдетте еңбек өнімділігінің орташа көрсеткіші ретінде қаралады.
AP = TP / L
Шекті өнім (MP)
Фактордың бір бірлікке өсуінен алынатын қосымша өнім.
MP = ΔTP / ΔL
Шекті өнімділіктің кему заңы
Белгілі бір шекке дейін шекті өнім өседі, содан кейін төмендей бастайды. Яғни, егер бір фактор ұлғайып, басқа факторлар өзгеріссіз қалса, қосымша өнім біртіндеп кемиді. Бұл — шекті өнімділіктің кему заңы.
Құн, шығын және пайда: «K + P» логикасы
Маркстік талдауда пайда қосымша құнмен байланысты қарастырылады. Егер пайданы P арқылы, ал өндіріс шығындарын (C + V) K арқылы белгілесек, онда тауар құнының жазылуы мына түрге келеді: құн = шығындар + пайда.
Формула
W = C + V + m
W = K + P
Бұл жазылым Батыс оқулықтарында кең қолданылатын «шығындар плюс пайда» тәсіліне жақын.
Назар аударатын жайт
K + P формасында құнның еңбекпен байланысы көмескіленеді: шығын да, пайда да еңбектің нәтижесі емес, авансыланған капиталдың «табиғи» қайтарымы ретінде көрініс табады.
Пайда нормасы және оған әсер ететін факторлар
Пайданың абсолюттік мөлшері (массасы) капиталды қолданудың табыстылық деңгейін толық ашпайды. Табыстылықты пайда нормасы айқынырақ көрсетеді: ол қосымша құнның барлық авансыланған капиталға қатынасымен өлшенеді.
Әсер ететін негізгі факторлар
1) Қосымша құн нормасы
Қосымша құн нормасы жоғарылаған сайын оның абсолюттік мөлшері өседі, бұл пайда нормасына да ықпал етеді.
2) Капиталдың органикалық құрылымы (C:V)
Ғылыми-техникалық прогресс жағдайында тұрақты капиталдың (C) үлесі көбейіп, өзгермелі капиталдың (V) үлесі салыстырмалы түрде азаюы мүмкін. V азайған сайын қосымша құн көлемі де қысқарып, пайда нормасы төмендеуге бейім болады.
Мысал: капитал 100 болғанда, бірінші фирмада 75C + 25V, екіншісінде 80C + 20V. Қосымша құн нормасы 100% болса, бірінші жағдайда пайда массасы 25-ке тең, ал пайда нормасы 25% болады.
3) Капитал айналымының жылдамдығы
Капитал жыл ішінде неғұрлым көп айналса, соғұрлым бір жылдық пайда нормасы жоғары болады. Мысалы, 80C + 20V құрылымымен капитал бір айналым жасаса, пайда нормасы 20% болуы мүмкін; екі айналым жасаса — жылдық көрсеткіш екі есеге ұлғаяды.
4) Тұрақты капиталды үнемдеу
Неғұрлым өнімді немесе арзанырақ машина мен жабдықтарды қолдану, ғылыми жаңалықтар мен өнертабыстарды енгізу арқылы тұрақты капитал шығынын азайтуға болады.
Салааралық бәсеке: орташа пайда және өндіріс бағасы
Біртектес тауар өндіретін кәсіпорындар әртүрлі техникалық деңгейде жұмыс істейтіндіктен, олардың өндіріс шығындары мен жеке құны бірдей болмайды. Салааралық бәсеке барысында жеке құндар қоғамдық (нарықтық) құнға, яғни өндіріс бағасына қарай теңеседі. Нарықтық құн, әдетте, негізгі тауар массасы өндірілетін орташа жағдайлармен айқындалады.
Қалай теңеседі?
Егер кейбір кәсіпорындардың жеке құны орташа салалық деңгейден жоғары болса, олар бәсекеге төтеп бере алмай әлсірейді немесе нарықтан ығыстырылады. Ал жеке құны төмен кәсіпорындар керісінше күшейіп, байи түседі.
Мысал ретінде үш саланы алайық: капиталдың мөлшері бірдей (әрқайсысы 100), қосымша құн нормасы бірдей (100%), бірақ капиталдың органикалық құрылымы әртүрлі. Мұндай жағдайда салалар бойынша алынатын қосымша құн да әртүрлі болуы мүмкін (мысалы, 10, 20 және 30). Пайда нормасындағы айырма капиталдың табысы жоғары салаға «ағылуына» әкеледі.
Өндіріс бағасы
Пайда нормалары орташа пайда нормасына теңескен кезде капиталдың ауысуы уақытша бәсеңдейді. Осы кезде тауарлар құнымен емес, өндіріс бағасы арқылы өткеріледі: өндіріс бағасы = өндіріс шығындары + орташа пайда.
Өндіріс бағасы — тепе-теңдік баға: онда қарама-қарсы мақсаттар мен мүдделер, бәсекенің ықпалы белгілі бір деңгейде үйлесім табады, ал капиталды «ең ыңғайлы» салуға қатысты артық ақпарат біршама жойылады.
Бәсекелестік күрестің сипаты
Бәсекелестік — нарық шаруашылығы қатысушыларының өндірістің жалпы жағдайы үшін, тауарды тиімді сату және сатып алу үшін бақталастығы. Ол оқшауланған өндірушілердің өнім, жұмыс және қызмет көрсету арқылы өз мүдделерін іске асыру жолындағы өзара жарысын білдіреді.
Бәсекенің экономикалық рөлі
- Өзіндік бастаманы ынталандырады және өндірушілерді үнемі жетілуге итермелейді.
- Тұтынушы үшін күрес бағаның төмендеуіне, шығынның азаюына, сапаның жақсаруына әкеледі.
- Ғылыми-техникалық прогресті жеделдетеді.
- Қоғамдық өндіріс пропорцияларын стихиялы түрде реттеудің әсерлі механизмі ретінде көрінеді.
Күштеу тәсілдерінің пайда болуы
XIX ғасырдың соңында монополиялардың күшеюімен бәсекеде күштеу тәсілдері де қолданылды: бәсекелестің шикізат көзін, өткізу нарығын, несиесін, патентін тартып алу; бағаны әдейі түсіру; еңбек нарығын бақылауға алу және т.б.
Кей жағдайларда тікелей қиянат жасау әрекеттері де кездескен: өрт қою, жарылыс ұйымдастыру, шпиондық, тіпті саяси төңкерістер сияқты заңсыз амалдар.
Баға емес бәсекелестік
Уақыт өте баға емес бәсекелестік тәсілдері де кеңейді. Оған тауар сапасын арттыру, жаңарту, дизайнды жақсарту, ассортиментті кеңейту және сатудан кейінгі сервистік қызмет деңгейін көтеру жатады.
Бұл тәсілдер көбіне екі бағытқа жіктеледі: өнім үшін бәсекелестік және сату шарттары бойынша бәсекелестік.