Қазақша рефераттар

Балықтың негізгі тыныс алу мүшелерін атап, тыныс жолын сатысымен дәптерге жазыңдар

Күнделікті жоспар: Биология (6-сынып), сабақ 38

Тақырып

§40. Көпжасушалы жануарлардың зәр шығаруы және зәр шығару жүйесінің құрылысы

Сабақтың әдісі

Түсіндірмелі

Сабақтың типі

Құрастырылған

Сабақтың мақсаты

  • Омыртқасыз және омыртқалы жануарлардың зәр шығаруы мен зәр шығару жүйесінің құрылысы туралы білімдерін кеңейту.
  • Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу, тұлға ретінде қалыптасуына ықпал ету.
  • Өздігінен іздену және оқу дағдыларын қалыптастыру.

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сабаққа дайындық: сыныптың қатысуын тексеру, оқу құралдарын әзірлеу, мақсат пен жұмыс тәртібін нақтылау.

Назар аудару

Бүгінгі сабақта зәр шығарудың маңызы және әр түрлі жануар топтарындағы зәр шығару мүшелерінің айырмашылығы қарастырылады.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Алдыңғы тақырып бойынша білімді бекітуге арналған сұрақтар:

  1. Балықтар оттегінің қандай түрімен тыныс алады?
  2. Балықтың негізгі тыныс алу мүшелерін атап, тыныс алу жолын сатылап дәптерге жазыңдар.
  3. Бақа мен шұбалшаңның тыныс алу мүшелерінде қандай ортақтық бар? Ал балықпен салыстырғанда ше?
  4. Бақаның тыныс алу жүйесіндегі негізгі ерекшелік (артықшылық) неде?
  5. Жорғалаушылардың (мысалы, кесіртке, жылан және т.б.) тыныс алу жүйесінің бақадан жоғары, ал құстар мен сүтқоректілерден төмен даму деңгейінде болуын немен түсіндіруге болады?
  6. Құстардағы қосарлы тыныс алудың маңызы қандай?
  7. «Танау тесігі – көмекей – кеңірдек – өкпе – қан жүйесі» тізбегі жоғары деңгейде қандай жануарлар топтарында дамыған?

III. Жаңа материалды түсіндіру

Зәр шығарудың тіршілік үшін маңызы

Жануар ағзасы сыртқы ортадан қорек, газ және суды үздіксіз қабылдап, оларды өңдеу арқылы тіршілігін қамтамасыз ететін қажетті заттарды алады. Ал сырттан келген және ағзада өңделу нәтижесінде түзілген қажетсіз заттарды денеден шығару — өмір сүру үшін аса маңызды үдеріс.

Негізгі ой

Егер қажетсіз өнімдер шығарылмаса, ағза «қоқыс жәшігі» сияқты ластанып, уланып, қалыпты қызметі бұзылады. Бұл ақырында тіршіліктің тоқтауына әкеледі.

Ағзада түзілетін зиянды заттар қатты, сұйық және газ күйінде болуы мүмкін. Газдардың шығарылуымен бұрын таныстық, ал сұйық және қатты қалдықтардың сыртқа шығарылуы әр жануар тобында әр түрлі жүйелер арқылы жүзеге асады. Бұл жүйелердің құрылысы мен күрделілігі жануарлардың даму деңгейіне байланысты.

Омыртқасыз жануарларда зәр шығару мүшелері

Құрттар (ақ сұлама, шұбалшаң)

Зәр шығару мүшесінің дене ішіндегі ұшы кірпікшелі, кеңірек келеді және жұлдызша тәрізді болады. Ол жіңішке түтікке жалғасып, түтіктің ұшы тері жабыны арқылы сыртқа ашылады.

Ұлулар

Зәр шығару қызметін шапанша қуысына ашылатын бүйрек атқарады. Құрылысы күрделірек болса да, қызметтік жағынан құрттардағы жұлдызша түтікшелерге ұқсас.

Шаянтектестер

Зәр шығару мүшесінің қызметін жасыл түсті жұп бездер атқарады. Әр безден шығатын түтікше қан арқылы жиналған зиянды заттарды мұртшалардың түбінен сыртқа шығарады.

Өрмекшітектестер және бунақденелілер

Негізінен мальпигий түтікшелері арқылы зәр шығарады. Өрмекшілерде көкірек бөлімінде бүйрек те болады. Қоңыздарда мальпигий түтікшелеріне жиналған зиянды сұйықтар ішекке өтіп, аналь тесігі арқылы сыртқа шығарылады.

Омыртқалы жануарларда зәр шығару жүйесі

Омыртқалы жануарлардың зәр шығару жүйесі жалпы құрылысы жағынан ұқсас: бүйректе түзілген несеп (зәр) несепағар арқылы қуыққа жиналып, одан әрі клоака арқылы сыртқа шығарылады. Дегенмен әр түрге тән ерекшеліктер кездеседі.

Мысал: құстар

Құстарда қуық болмайды. Несеп бүйректен несепағар арқылы тікелей клоакаға жиналып, жиі шығарылады. Бұл — ұшуға бейімделудің бір көрінісі, яғни дене салмағын жеңілдететін ерекшелік.

IV. Бекіту

Зәр шығару — жануар ағзасына тән, ас қорыту үдерістерімен тығыз байланысты, денені артық және зиянды заттардан тазартып, тіршіліктің сақталуын қамтамасыз ететін аса маңызды үдеріс.

Зиянды заттарды бөліп, жинақтайтын негізгі мүшелер

  • Қарапайымдарда: жиырылғыш вакуольдер
  • Құрттарда: жұлдызша түтікшелер
  • Ұлуларда: бүйрек (құрттардың жұлдызша түтікшелеріне ұқсас)
  • Шаянтектестерде: жасыл түсті жұп бездер
  • Өрмекшітектестер мен бунақденелілерде: мальпигий түтікшелері
  • Омыртқалыларда: бүйрек

Үй тапсырмасы

§40-ты оқу.

91 және 92-суреттерді салу.