Оқушыларды өнерге баулудың негізі ретінде қосымша білім берудің тиімді жолдарыҚазақтың халықтық музыка өнері саласында шалқар сахара даладай мол көсіліп кең тараған бір жанр бар
Оқушыларды өнерге баулудың негізі ретінде қосымша білім берудің тиімді жолдары
Қазақтың халықтық музыкасы, ән жанрының тәрбиелік қуаты және үйірме жұмысының тәжірибесі туралы ой-толғам.
Ән жанрының рухани мәні
Қазақтың халықтық музыка өнерінде шалқар сахарадай кең тараған жанрдың бірі — ән. Ән табиғатынан халық тарихымен бірге туып-өсіп, ел өмірімен еншілесіп, үндесіп келеді. Адам қуанышын да, қайғысын да, тіпті айта алмаған сырын да ән арқылы сыртқа шығарады.
Ұрпақтан-ұрпаққа мирас болған халықтық қазынаның таңдаулы үлгілерін тәрбиенің пәрменді құралына айналдыру — жас ұрпақтың көркемдік, музыкалық және эстетикалық талғамын қалыптастырудың тиімді жолы. Бұл міндет мәдени деңгейдің өсуімен тығыз байланысты.
Абайдың пайымы: баланы көркемдікке баулу туралы ересектер мүмкіндігінше ерте ойлануы керек. Өйткені бесіктегі нәрестенің өзі ананың әлдиі, құлағына жеткен ән-күй әуезі арқылы сұлулықтан хабардар болады.
Ерте жастан қалыптасатын қызығушылық және орта әсері
Бала кіші жастан белсенді шығармашылық үдерісіне дағдыланып, өз ойын өнердің түрлі қыры арқылы қызығушылықпен көрсете алса, шығармашылыққа бейімі тұрақтана бастайды. Өнерге қызығушылық өздігінен бірден қалыптаспайды; оған қоршаған орта, отбасы, балабақша, мектеп секілді көптеген факторлар ықпал етеді.
Бүгінгі қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер жағдайында адамгершілік тәрбиесі өзектілігін арттыра түсуде. Музыкалық шығармаларда өмір құбылыстары сан қырынан бейнеленіп, поэзия мен музыка өзара байланыста бірін-бірі толықтыра отырып, бала жанына жағымды әсер етеді.
Рухани қазынаның мөлдір бұлағынан ерте нәр алған бала бойына адамгершілік асыл қасиеттерді сіңіріп өседі.
Музыканың тәрбиелік ықпалы: еңбек, денсаулық, тәртіп
Еңбек тәрбиесі
Музыка тыңдау мен орындау — қабылдау, есте сақтау, қайталау сияқты дағдыларды дамытады. Бұл үдеріс оқушыдан ынта, жауапкершілік, тәртіп және тиянақтылық талап етеді.
Дене тәрбиесі
Ән айту — физиологиялық үдеріс. Жүйелі шұғылдану тыныс алу органдарының икемді жетілуіне, өкпедегі оттегі алмасуының белсенуіне ықпал етеді.
Жүйке тонусы
Ән салу мен музыка тыңдау адамның жалпы тонусын арттырып, жүйке жүйесі мен бұлшық еттердің физиологиялық күш-қуатын нығайтады.
Музыкалық естуді дамыту
Музыкалық есту қабілетін дамытуға арналған жүйелі жаттығулардың мәні зор. Оқушылар дыбыстардың биіктігі мен ұзақтығын, тембрі мен күшін, сондай-ақ бір мезгілде немесе бірізділікпен естілетін дыбыстар кешенін ажыратуды меңгереді.
Шығармашылық пен қиялдың дамуы
Оқушыларды өнерге баулу дүниетанымды кеңейтіп, ақыл-ой қабілеттерін жетілдіреді. Қиял мен фантазияның дамуы — тәлім-тәрбиенің маңызды қыры. Бала қиялын шарықтатып, арман-мақсатының өресін биіктетуде музыканың орны ерекше.
Ғалымдардың көзқарасы бойынша, өсіп келе жатқан әрбір бала белгілі бір іске бейім, дарынды болып келеді. Сол қабілетті дер кезінде байқап, бағыт беріп, дамытатын — мұғалім. Бұл іске орта мектеппен қатар қосымша білім беру ұйымдары да өз үлесін қосады.
Үйірме жұмысы: іріктеу өлшемдері және вокалдық негіз
Осындай мекеменің бірі — Қазалы аудандық Оқушылар Үйі. «Бұлақ көрсең көзін аш» деген ұстаныммен үйірме жетекшісінің мақсаты — өнерді сүйген өрендердің икемін жетілдіріп, шығармашылығын дамыту.
Жеке ән үйірмесіне оқушы іріктегенде ескерілетін талаптар
- Мәнерлі дауыс, әншілік қабілет
- Есту және есте сақтау қабілетінің жоғары болуы
- Музыкаға белсенді эмоциялық сезім
- Жақсы дикция
- Еңбекқорлық, жауапкершілік
- Сахналық сыртқы бейне, өзін ұстау
Бұл қасиеттердің барлығы бір баланың бойынан бірдей табыла бермейді. Дегенмен жүйелі жаттығу олардың бірін-бірі толықтыруына мүмкіндік береді.
Дауыстың сапалық негізі
Дауыстың сапасын айқындайтын басты тіректер ретінде тембр, диапазон, таза дыбыстау және дыбыс күшін атауға болады. Ән айту үшін ең алдымен дұрыс тыныс алуды меңгеріп, оны дыбыс шығаруда тиімді қолдана білу қажет.
Репертуар таңдаудың маңызы
Ән таңдауға ерекше мән берілуі тиіс. Дұрыс таңдалмаған репертуар дауысты шаршатып, кері әсерін тигізуі мүмкін. Ал репертуарды сауатты іріктеу өз дауысын меңгеруге көмектеседі.
Сахна мәдениеті: қобалжуды жеңу және қимыл үйлесімі
Алғаш сахнаға шыққан әншіде қобалжу басым болады. Оны жеңу үшін ең әуелі артық ойды тежеп, концерт алдында өзін қажытатын әрекеттерден аулақ болған дұрыс.
Қобалжуды азайтудың қарапайым тәсілдері
- «Қалай болар екен?» деген артық ойды қысқарту.
- Концерт алдында ұзақ қыдырмау, өзін шамадан тыс шаршатпау.
- Репертуардың қиындығын ойлап өзін тежемеу.
- Сахнаға шығар алдында 2–4 рет баяу, терең тыныс алу.
Ең бастысы — өзін еркін ұстап, репертуарға мұқият дайындалу. Сонда ғана қобалжуды басқаруға болады.
Вокалдық жанрға қарай сахнадағы іс-қимыл да әртүрлі болады. Қимыл шығарманың мазмұны мен мінезіне сай келуі керек. Мимика тыңдаушының ойына әсер етіп, дыбыстың мінездемелік сипатын айқындай түседі.
Вокалдық гигиена: дауысты күту мәдениеті
Әншілік өнерде дауысты дұрыс күте білу — аса маңызды. Дауысты зиянды әдеттерден сақтауда күнделікті тәртіп пен таңдау мәдениеті шешуші рөл атқарады.
Аулақ болған жөн әдеттер
- Дауысына сай келмейтін ауыр репертуар таңдау
- Айқайлап ән айту немесе айқайлап сөйлеу
- Шылым шегу
- Шаң-тозаңды ортада ұзақ жүру
- Өте ыстық немесе өте салқын тағам-су ішу
- Дауысқа кері әсер ететін әдеттерді (мысалы, шемішке шағу) жиі қайталау
Оқу-тәрбие үдерісі және әдістемелік тәсілдер
Үйірмеге қатысатын балалардың шығармашылық тұрғыдан ашылуына олардың жеке болмысы ғана емес, мұғалімнің мәдениеті мен педагогикалық ұстанымы да ықпал етеді. Өнерге ынтасы жоғары оқушылардың қабілетін дамыту үшін сабақ мазмұны жетілдіріліп, түрлі әдістер қолданылады.
Зерттеу сабағы
Оқушының жан-жақты ізденуіне, материалды талдап, дәлелмен сөйлеуіне мүмкіндік береді.
Шығармашылық сабақ
Оқушының өнерді сезінуі мен орындаушылық қырын дамытып, қабілетін жан-жақты ашуға бағытталады.
Жоспар, мазмұн және нәтижелер
Жеке ән үйірмесіндегі оқу-тәрбие үдерісіндегі іс-тәжірибеммен бөлісе отырып, жүйелі жоспардың нәтижеге жеткізетінін атап өткім келеді. Үйірменің жылдық жоспары екі оқу жылына есептелген: I оқу жылы — 144 сағат, II оқу жылы — 216 сағат.
Үйірмеге қатысатын оқушылардың жасы әртүрлі болғандықтан, оқу бағдарламасына атақты әрі жергілікті сазгерлердің өмірі мен шығармашылығын байланыстырып, атаулы мерекелермен үйлестіре отырып өзгерістер енгізіп отырамын.
Жетістіктер
Жүргізілген жұмыстар бүгінгі күні оң нәтижесін беріп келеді: оқушыларым аудандық, облыстық, республикалық және халықаралық байқауларға қатысып, жүлделі орындар иеленуде. Атап айтқанда: «Әнші балапан», «Бозторғай», «Ғұмырдария», «Асыл мұра», «Рауан», «Ақкөгершін», «Менің туған өлкем», «Звонкие голоса Байконура».
Үйірмеден өткен көптеген шәкірттерім кәсіби бағытта осы өнер жолын таңдап, музыкалық колледждер мен академияларда білімін жалғастырып жүр.
Қорытынды ой: ұстаздың жауапкершілігі
Дарынды, талантты жастардың өнерге кәсіби бағыт алып, өмірлік мамандығы ретінде осы саланы таңдауы — ұстаз еңбегінің жемісі. Бүгінгі таңда шәкірт жанын түсінетін, зерттей білетін, білім деңгейі жоғары, ойы терең әрі мәдениеті қалыптасқан, шығармашылықпен ізденетін ұстаз ғана ел болашағы — балаларды өрге сүйрей алады.
«Маған жақсы мұғалім бәрінен қымбат, өйткені ол — мектептің жүрегі», — деген ойды жетекші қағида етіп, ұстаздықтың ұлы жолында шығармашылық пен үздіксіз ізденіс арқылы нәтижеге жете берейік.
Қарымсақова Нағима Көптілеуқызы
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті — аудандық Оқушылар Үйі, Жеке ән үйірмесінің жетекшісі