Қазақша рефераттар

Бас әріппен жазылған автор сөзі

Сабақ тақырыбы мен мақсаттары

Бұл сабақ Нұрғиса Тілендиевтің өмірі мен шығармашылығын таныстыруға, сондай-ақ төл сөз бен төлеу сөз тақырыбын меңгертуге бағытталған. Оқу үдерісінде тыңдалым, оқылым, жазылым және сөйлесім әрекеттері өзара байланыста қарастырылады.

Білімділік

  • Нұрғиса Тілендиевтің өмірі мен шығармашылығын таныстыру.
  • Төл сөз және оның тыныс белгілерін меңгерту.

Дамытушылық

  • Есте сақтау мен ойлау қабілеттерін дамыту.
  • Тыңдай білу және оймен бөлісу дағдыларын жетілдіру.
  • Қазақ тілінде сауатты жазуға үйрету.

Тәрбиелік

  • Ұлттық құндылықтарды қастерлеуге тәрбиелеу.
  • Қазақ халқының тілі, дәстүрі және өнеріне құрмет қалыптастыру.
  • Өнерді бағалайтын, мәдениеті жоғары азамат болуға баулу.

Ұйымдастыру деректері

Сабақтың типі
Жаңа сабақты меңгерту.
Сабақтың түрі
Панорамалық сабақ.
Әдістер
Сұрақ-жауап, баяндау, іздендіру, сөздік жұмысы, ойын.
Көрнекіліктер
Н.Тілендиевтің портреті, аудиожазбалар, слайдтар, электронды оқулық.

Сабақ құрылымы

1) Кіріспе бөлім (тыңдалым, сөйлесім)

Бейнеклип көру арқылы сабақтың жаңа тақырыбын анықтау.

2) Диалогтық бөлім (сөйлесім, оқылым, жазылым)

Лексика-грамматикалық тақырыптардың мәнін ашу және меңгерту. Интерактивті тақтамен жұмыс (слайдтар, тірек сызбалар), оқулық және дәптермен жұмыс.

3) Қорытынды бөлім

«Білім биржасы» және тірек сызба арқылы қорытындылау.

Сабақ барысы: кіріспе және қызығушылықты ояту

Ұйымдастыру кезеңі

  1. 1 Оқушылармен амандасу, сыныптың дайындығын тексеру.
  2. 2 Назарын сабаққа аудару, жұмыс тәртібін нақтылау.
  3. 3 Үй тапсырмасын тексеру: «Құрметті атақ» мәтініне байланысты қазақтың ғұламалары, қоғам қайраткерлері, өнер майталмандары туралы мәлімет жинау және жаңа сөздерді жаттау.

Бейнеклип арқылы тақырыпты анықтау (1 минут)

Оқушылар бейнеклипті мұқият қарап, төмендегі сұрақтарға жауап береді.

  • Жаңалықтан не туралы хабардар болдыңыздар?
  • Мерекелік шаралар қандай мерекеге байланысты ұйымдастырылған? (Астана күні)
  • Қандай спектакль сахналанған? («Нұрғиса» хореографиялық спектаклі)
  • Спектакль қайда қойылған? (Күләш Байсейітова атындағы опера және балет театрында)
  • Қойылымды кімдер сахналаған? («Наз» мемлекеттік би театрының әртістері)
  • Спектакль кім туралы? (Нұрғиса Тілендиев)
  • Қандай шығармалар орындалған? («Саржайлау», «Аңсау», «Алтын дән», «Баянауыл» т.б.)

Нұрғиса Тілендиев: өмірі мен мұрасы

Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев — қазақтың әйгілі күйші-композиторы, дирижер, дәулескер домбырашы, Қазақстанның Халық қаһарманы. Ол 1925 жылы 1 сәуірде Алматы облысы Іле ауданына қарасты Шилікемер ауылында дүниеге келген.

Нұрғисаның өнерге құштарлығына ата-анасының ықпалы зор болды: әкесі Атабай — күйші, анасы ән айтуды жақсы көрген. Ол бес жасынан домбыра тартып, он екі жасында оркестр құрамында өнер көрсетті. Ерекшелігі — солақай домбырашы болған.

Білімі

Мәскеудегі П.И.Чайковский атындағы консерваторияның дирижерлік факультетін тәмамдаған.

Қызмет жолы

  • Абай атындағы опера және балет театры (1953–1961).
  • Құрманғазы атындағы Мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі (1961–1964).
  • «Отырар сазы» халық аспаптары оркестрі (1981–1998) — бас дирижер, ұйымдастырушы.
  • 1968 жылы «Қазақфильм» киностудиясында музыка редакциясының бас редакторы.

Шығармашылық мұрасы

Н.Тілендиев — 500-ден астам музыкалық туындының авторы. Сүйікті шығармалары қатарында: «Достық жолымен», «Менің Қазақстаным», Қ.Қожамяровпен бірлескен «Алтын таулар» операсы, «Ата толғауы» және оркестрге арналған туындылары бар.

Күйлері

«Аққу», «Аңсау», «Арман», «Ата толғауы», «Әлқисса», «Қорқыт туралы аңыз», «Көш керуені», «Махамбет» және т.б.

Әндері

«Саржайлау», «Алатау», «Ақжайық», «Ақ құсым», «Өз елім» және т.б.

Ол қырықтан астам пьесаға және жиырмадан астам фильмге музыка жазды. Соның ішінде: «Қыз Жібек», «Менің атым Қожа», «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?», «Ақсақ құлан» фильмдері және Абайдың кейбір өлеңдеріне жазылған әндері бар.

Марапаттары мен атақтары

  • Қазақстанның халық әртісі.
  • Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері.
  • КСРО-ның халық әртісі.
  • 1998 жылы ҚР Президентінің Жарлығымен «Халық Қаһарманы» атағы берілді.

Төл сөз: ереже, мысал және тыныс белгілері

Дәйексөз арқылы тақырыпты ашу

Сабақта Дінмұхамед Қонаевтың Н.Тілендиев туралы айтқан сөзі ұсынылады. Бұл дәйексөз арқылы автор сөзі мен төл сөз ұғымдары таныстырылады.

Дінмұхамед Қонаев: Музыка — адамзаттың әмбебап тілі. Ол біздің жан дүниемізді байытып, әсіресе ұлттық сана-салтымызға баулитын сиқырлы күш. Мен Нұрғиса Тілендиевтің шығармаларын тыңдаған сайын осындай ойға қаламын, — деген екен.
Автор сөзі мен төл сөздің байланысын көрсетуге арналған үлгі.

Негізгі анықтама

Біреудің сөзінің бұлжытпай, өзгеріссіз берілуі төл сөз деп аталады.

Автор сөзі төл сөздің кімнің сөзі екенін, кімге қарата айтылғанын және қандай жағдайда айтылғанын білдіреді.

Байланыстырушы тұлғалар

Төл сөз бен автор сөзі көбіне «де» көмекші етістігі арқылы байланысады: деді, деп, дейді, деген, дегендей.

Құрылымы мен тыныс белгілері (тірек сызба)

1) Автор сөзі + төл сөз + автор сөзі

Үлгі: Дінмұхамед Қонаев: Музыка — адамзаттың әмбебап тілі… Мен Нұрғиса Тілендиевтің шығармаларын тыңдаған сайын осындай ойға қаламын, — деген екен.

Қолданылатын тыныс белгілері: : , — .

2) Автор сөзі + төл сөз

Үлгі: Мұғалім былай деді: Нұрғиса Тілендиев — қазақ халқының талантты перзенті.

3) Төл сөз + автор сөзі

Үлгі: «Саз тілі — ортақ», — дейді Нұрғиса Тілендиев.

Сабақтағы жұмыс түрлері

Сөздік жұмысы

Берілген сөздерді жеке оқушыға оқыту, қайталату; сөз тіркестерін және сөйлем құрату арқылы жаңа лексиканы бекіту.

«Даналық ағашы» ойыны

  1. Оқушылар мәтінді жылдам оқып шығады.
  2. Мәтін бойынша күрделі сұрақ құрап, қағазға жазады.
  3. Сұрақтар сандықшаға салынады.
  4. Оқушылар сандықшадан сұрақ алып, дауыстап жауап береді.
  5. Дұрыс жауапқа фишка беріледі, жеңімпаз анықталады.

Компьютермен жұмыс: электронды оқулық модулі

«Бәйтерек» электронды оқулығындағы төл сөзге арналған модуль бойынша (8-сынып, 5-модуль) тапсырмалар орындалады.

Тыңдалым

Ережені тыңдау.

Оқылым

Төл сөзге арналған тапсырмаларға жауап беру.

Жазылым

Көп нүктенің орнына тиісті сөзді қою, төл сөздің тыныс белгілерін дұрыс қою.

Сөйлесім

Ережені айту, төл сөзге диалог құру.

Жаттығу жұмысы

Жаттығу мәтіні диктант түрінде жаздырылады: төл сөздерді тауып, тыныс белгілерін дұрыс қою арқылы бекітіледі.

Қорытындылау және бекіту сұрақтары

  1. 1 Әр түрлі сахнада орындала бермейтін музыканың түрі қандай?
  2. 2 Н.Тілендиевтің қанша музыкалық туындысы бар? (500-ден аса)
  3. 3 Төл сөз дегеніміз не?
  4. 4 Қазақ халқының музыкалық аспаптарын атаңыз.
  5. 5 «Қаһарман» сөзінің синонимдерін айтыңыз. (батыр, ержүрек)
  6. 6 Н.Тілендиев қашан, қайда дүниеге келген? (1925 ж. 1 сәуір, Алматы облысы, Іле ауданы, Шилікемер ауылы)
  7. 7 «Бұл фестиваль — өнер мерекесі» сөйлемінде сызықша неге қойылған?
  8. 8 Мақалдың жалғасын айтыңыз.
  9. 9 «Өнерді көп …, өнерсіздің …» мақалын толықтырыңыз. (білетін дана болар; ісі шала болар)
  10. 10 Парижде, Франкфуртте, яғни шетел сахнасында тұңғыш ән шырқаған әнші кім?
  11. 11 Н.Тілендиевтің домбыра тартудағы ерекшелігі қандай? (солақай тартады)
  12. 12 Н.Тілендиев қай оркестрдің негізін қалады? («Отырар сазы»)
  13. 13 ҚР Президентінің Жарлығымен қай жылы, қандай атақ берілді? (1998 ж., «Халық Қаһарманы»)
  14. 14 Төл сөз автор сөзінің ортасында келсе, қандай тыныс белгілері қойылады?
  15. 15 Н.Тілендиевтің «Аққу» күйі қай фильмде орындалады? («Қыз Жібек»)

Қорытынды сөз және үй тапсырмасы

Төл сөзге қорытынды үлгі

Нұрғиса Тілендиев: Кейде мен өзімді әке-шешеден тумағандай сезінемін. Өйткені халық алақанына салып, өмір бойы аялап келеді, — деген екен.
Құрылымы: автор сөзі + төл сөз + автор сөзі.

Үй тапсырмасы

«Қазақ мәдениетіне, өнеріне зор еңбек сіңірген тұлғалар» тақырыбына реферат дайындау.

Бағалау

Сабақ барысында жауаптардың дәлдігі, белсенділік, жазылымдағы сауаттылық ескеріле отырып бағаланады.