Негізгі сыныптарда құқықтық білімдерін адаптациялау
Заңды білу — заман талабы
Бұл ашық сабақ 6–11-сынып оқушыларына арналған. Негізгі ұстаным — жас ерекшелігін ескере отырып, құқықтық сауаттылықты қалыптастыру және жүйелі түрде арттыру. Ұзақ мерзімді мақсат — заңды құрметтейтін Қазақстан Республикасының саналы азаматын тәрбиелеу.
Мақсаты
Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай құқықтық сауаттылығын қалыптастыру, дамыту және заңға құрмет мәдениетін орнықтыру.
Негізгі идея
«Қылмысты жазалағаннан гөрі, оның алдын алған әлдеқайда тиімді». Алдын алу — ерте жастан берілетін құқықтық тәрбиеден басталады.
Міндеттері
- Жас ерекшеліктеріне сай оқыту әдістерін қолдану.
- Бастауыш сыныпта құқықтық білімді пәндермен кіріктіре (интеграциялап) оқыту.
- Негізгі буында құқықтық білімді оқушы деңгейіне бейімдеп (адаптациялап) дамыту.
- Жоғары сыныпта базалық білімді бекітіп, проблемалық сұрақтар арқылы өз көзқарасын дәл әрі нақты жеткізуге үйрету.
Алдын алу мәдениеті: құқықтық тәрбиені ерте бастау
Халық даналығында: «Жаңылмайтын жақ жоқ, сүрінбейтін тұяқ жоқ» делінеді. Дегенмен, құқықбұзушылықты болғаннан кейін жазалаудан гөрі, оны ертерек байқап, алдын алу әлдеқайда маңызды.
Алдын алу жұмысының нәтижесі тек алғашқы теріс қадамды дер кезінде анықтауға ғана емес, сонымен бірге кәмелетке толмағандардың жеке тұлғалық ерекшеліктерін ескеруге де тікелей байланысты.
Қорытынды қағида: заң талаптарын бастауыш сыныптан-ақ жүйелі түсіндіру — заман талабы.
Бастауышта қалай түсіндіреміз?
Кіші жаста құқықты түсіндіру үшін күрделі құқықтық терминдерді көбейтпей, балаға таныс қарапайым ой-тұжырымдар арқылы сөйлеген тиімді. Сабақ мазмұны күнделікті өмірмен байланысып, баланың қызығушылығын оятуы керек.
Түсіндіру тәсілдері
- Ертегілер, мысалдар, қысқа әңгімелер
- Ойын элементтері арқылы жағдаятты талдау
- Күнделікті өмірден алынған нақты мысалдар
Көрнекілік және технология
- Мультфильмдер, суреттер
- 3D форматтағы видеолар
- Кейіпкерлер әрекетін ассоциациялық талқылау
Визуалды материалдар арқылы балалар кейіпкерлердің әрекетін байқап, салыстырып, қорытынды жасауға үйренеді. Бұл — құқықтық ұғымдарды табиғи түрде қабылдатудың тиімді жолы.
Ертегі арқылы құқықтық сана қалыптастыру
Ертегі — тәрбие құралы. Ол баланы жөнге салуға, көзқарасын бағдарлауға және ішкі әлемін тануға мүмкіндік береді. Ертегіні құқықтық тәрбие контексінде қолдану — баланың мінез-құлқын жұмсақ әрі әсерлі тәсілмен бағыттаудың жолы.
«Ер Төстік» мысалы
«Ер Төстік» ертегісінде балалар достықтың жарқын үлгісін көреді. Көлтауысар мен Желаяқ секілді алыптардың көмегі тек достықты насихаттап қоймай, ерекше болмыстары арқылы баланың тапқырлық қабілетін дамытуға ықпал етеді.
Ер Төстік әртүрлі патшалықтарды аралап, түрлі қоғам тәртібі мен ережелерін танып-біледі. Бұл — бала санасына Отан ұғымын сіңіруге, сондай-ақ белгілі бір мемлекеттің заңдарына бағыну идеясын ұғындыруға мүмкіндік береді.
Ертегі үзінділері неге әсерлі?
Хан қызының күйеу таңдауы немесе Күлше қыздың ханзада ұйымдастырған балға баруы сияқты оқиғалар жасөспірімнің ішкі психологиялық процестеріне әсер етіп, эмоциялық тұрғыда жайлылық береді. Ертегі соңында зұлымның жеңіліп, жамандықтың жойылуы — баланың бойындағы соқыр агрессияны бәсеңдетіп, жақсылық бағытын таңдауға түрткі болады.
Қабылдау формасы маңызды
Ертегінің әсері оның қалай ұсынылатынына да байланысты. Көрініс ретінде берілген материал сенсорлық деңгейде есте жақсы сақталады; ал баяндау немесе кітап оқу арқылы алынған ақпарат баланың ойында коммуникациялық үлгі ретінде қалыптасады. Сол себепті ертегі секілді лингвистикалық бағдарламалардың бала санасын жетілдірудегі тиімділігі жоғары.
Құқықтық ертегі: Андрей Усачевтің мысалы
Орыс балалар жазушысы Андрей Усачевтің «Кішкентай адамның басынан кешкендері» атты құқықтық тәрбиеге арналған ертегісі бала тіліне жақын, түсінікті стильде жазылған. Сабақ барысында осы ертегіден үзіндіні қолдануға болады.
Үзінді (ықшамдалған мазмұн)
Баяғыда кішкентай адам өмір сүріпті. Оны ешкім елемейді екен: тіпті бақшаны күтіп-баптағанда гүлдердің арасынан байқамай, таптап кете беретін.
Ол жан даусымен: «Сендер не істеп жатырсыңдар? Өтінем, абай болыңдар!» — деп айқайлайды. Бірақ үлкендер көңіл аудармай, өз жұмыстарын жалғастыра береді.
Ашуланған кішкентай адам өзіне ит асырап, үйінің алдына байлап қояды. Ит үргенде адамдар сескеніп, енді оған соқтығыспайтын болады. Сонда ол: «Неге адамдар тек үргеннен ғана қорқады? Неге бір-бірін сыйламайды?» — деп ойға қалады.
Бір күні ол жеке кітапханасынан «Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы» деген кітапты тауып алады. Онда адамдар өз құқықтарын біліп, бір-біріне құрметпен қарауы керек екені жазылған. Кітап кішкентай адамға қатты ұнайды.
Алайда қала тұрғындары мұндай кітап туралы ештеңе білмейтіндерін айтады. «Қызық екен, үлкен адамдар сауатсыз болып шықты ғой», — деп кішкентай адам таңырқайды. «Бұл жағдайды тезірек түзету керек», — деп шешеді.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Неге кішкентай адамның сөзі еленбеді, ал иттің үргені әсер етті?
- Құрмет пен қауіптің айырмашылығы қандай?
- Адам өз құқығын білгенде, өзгелермен қарым-қатынасы қалай өзгереді?
Қорытынды
Құқықтық сауаттылық — бір күнде қалыптаспайтын мәдениет. Оны бастауыштан бастап қарапайым тілмен, ертегі мен ойын арқылы түсіндіру; негізгі және жоғары сыныптарда талдау, пікір айту, проблемалық сұрақтармен тереңдету — заңды құрметтейтін тұлға тәрбиелеудің жүйелі жолы.