Фариза өлеңдері оқырмандарының жан азығына айналған қымбат дүние
Кіріспе: еске алу кеші
Құрметті қонақтар, ұстаздар, оқушылар! Бүгін сыныбымызда Батыс Қазақстан өңірінің перзенті, Атыраудың киелі топырағында дүниеге келіп, Ақжайық пен Каспийдің асау толқынынан нәр алған, жырлары оқырман жүрегінен орын алған қазақ поэзиясының біртуар өкілі — Халық жазушысы Фариза Оңғарсынованы еске алуға жиналдық.
Марқұм ақынды 1 минут үнсіздікпен еске алайық.
Қазақ халқы сөз өнерін өзге өнердің бәрінен биік қойып, жырауын — даңқ тұғырына, шешенін — елдік өлшеміне айналдырған. Сөз қадірін өз қадірінен артық көрген жұрттың ақындары — рухани мұраның алтын қақпасы іспетті. Фариза Оңғарсынова да сол қақпаның айбарлы үні, адалдық пен батылдықты ту еткен асқақ тұлға болды.
Ақын жырлары кейінгі ұрпақты адамгершілікке, ар-намысқа, ерлікке, нәзіктікке, ата-анаға құрметке, туған жер мен адамзатты сүюге бастайтын ақ жолдай.
I бөлім. Ақын өмірінен үздік сыр
Өмірбаяны
Фариза Оңғарсынова 1939 жылғы 25 желтоқсанда Атырау облысы, Новобогат ауданының Манаш ауылында дүниеге келген. Нарын құмының қойнауындағы қарапайым, бірақ өз дәулеті мен берекесі бар отбасында өсіп-жетілді.
Балалық шағы
Ақын балалық шағын еске алғанда, көбіне ер балалармен бірге өскенін айтады: қырда да, қыста да қатарлас қыз бала сирек кездескен. Жасырынбақ, доп, асық сияқты ойындар оның мінезін шыңдап, қайсарлыққа тәрбиеледі.
«Мен ылғи ер балалармен бірге өстім… асық ойындары мені ер балалардан жеңілмеуге үйретті».
Әке туралы жыр
Әкесі елге сыйлы, ашық-жарқын адам болған. Ақынның әкеге арналған өлеңдері — жеке сағыныш қана емес, барша әкелерге ортақ тағзым.
Өлең үзінділері
Әкем — менің тәңірім, пайғамбарым, ұмтылатын биігім, сайран бағым.
Әкем барда, арқам кең, жоқ алаңым…
Бақытты мынау сәбилер бүгін жетелеп жүрсе әкесін, қызыға қарап, күрсіне қарап жанынан үнсіз өтесің.
Фариза әкесінен жастай айырылып, анасы Халиманың тәрбиесінде өседі. Соғыс жылдарының салмағы, әке мейіріміне деген зәрулік — ақын лирикасында терең із қалдырған тақырыптардың бірі.
Ана бейнесі: рух пен мейірім
Анасы Халима — көп сөйлемейтін, сөйлесе мақалдатып сөйлейтін, рухы мықты, көркем мінезді жан болған. Фариза ертегі мен аңызды да, өмірдің шындығын да анасының өнегесі арқылы танып өсті.
Еркелесем күлімдейтін, ұрысқаны білінбейтін…
Жердегі бар тағамнан ана сүті нәрлі екен.
Мейірім — нұр төгілген күн көзіндей жанары…
Ақын анаға деген қарызын — жырмен өтеді. Ана — ақын үшін жылылықтың өлшемі, адамдықтың мектебі, ішкі тәрбие мен ұяттың тірегі.
Қызмет жолы және қоғамдық еңбегі
Фариза Оңғарсынова — ақындығымен қатар жазушы, аудармашы және қоғам қайраткері. Ол Атырау педагогикалық институтын бітірген. 1961–1978 жылдары мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор қызметтерін атқарды. Кейін «Жас Алаш» газетінде тілші болып, «Ұлан» және «Айгөлек» журналдарының бас редакторы қызметін атқарды.
Ерекше бағыттары
- Депутат болған жылдары ана мен бала мәселесін көтеріп, мемлекеттік қолдауды ұсынды.
- Аударма саласында танымдық мазмұндағы еңбектер жазып, тіл мен сөз мәдениетіне арналған шағын топтамалар ұсынды.
«Жол — дария, тұрмайды ағын ұрмай… Жоғалма жыр, жылдарға тамырың жай».
II бөлім. Туған жер, туған ауыл — қымбат маған
Әркімнің туған жері, туған өлкесі бар. Сол мекенге деген махаббат — жүректің ең терең қатпарына орнығатын сезім. Фариза Оңғарсынова туған ауылын өлеңмен әлдилеп, сағыныш пен қастерді бір арнаға тоғыстырды.
Сағыныш сарыны
Ауыл десе, жайлайды жанымды үміт, сонда ғана атардай таңым күліп.
Жасыл шардың бетінде жалғыз ноқат — мені мәңгі тарататын сағындырып.
Туған жерге серт
Туған жер, туған ауыл қымбат маған. Ешкімге бұл сезімді былғатпағам.
Сені қалай сүю керектігін мен ешқандай кітаптан оқымадым.
Ақынның туған жер туралы жырларынан табиғатқа іңкәрлік қана емес, адамның ішкі тазалығы мен елдік жауапкершілік те анық сезіледі: туған жерді сүю — мінезді түзейтін, рухты бекітетін ұлы тәрбие.
Табиғат жыры: ақын үні
Табиғатты суреттеуде Фаризаның өзіндік үні айқын: көктемнің жомарттығы, даланың кеңдігі, күн шуағының аялы сипаты — бәрі де жанды бейнеге айналып, оқырманға сезім арқылы жетеді.
Шіркін, жаз жомартсың-ау — бересің жан біткенге жайдарылық.
Көп сағынған көктем келді, нұр орады көк пен жерді…
Дала жайнап, гүл атады, құстар сайрап, ән салады.
III бөлім. «Өлең, мен сені аялап өтем!»
Өлең — өмір, өлең — жан, өлең — сезім. Лирика табиғатты да, қоғамды да, адам тағдырын да жүрек тербелісі арқылы сөйлетеді. Фариза Оңғарсынованың қуанышы да, мұңы да, күресі де — поэзиямен бірге өрілді. Ақын үшін өлең — сырлас, мұңдас, дос.
Негізгі ой
Дала күндерінің серігі, нала түндердің тынысы болған поэзияны ақын аялап өтті: жеңісті де, қапаны да, тағдырдың қиындығын да — өлеңмен бөлісті.
«Көңілді жайлы күнімді, азапты қайғы-мұңымды өзіңмен бөліскенің үшін… Өлең, мен сені аялап өтем!»
Көктем туралы толғаныс
Тағы да көктем келді бал сезімдерге, сал сезімдерге ұран сап…
Ұмытып жатыр жұмыр жер көктем мезгілдің қалдырған қаза-қайғысын…
Табиғат шіркін адамды бір сәт сергітіп алады екен-ау, тірліктен қажып, қалжырап жүрген күндерде.
Қорытынды
Ендігі кезекте қонақтарға сөз беріледі. Фариза Оңғарсынованың өнегелі өмірі мен өсиетке айналған өр мінезі жас ұрпақты елін сүюге, әділетті қадірлеуге, үлгілі азамат болуға жетелейді деген сеніммен бүгінгі еске алу кешін аяқтаймыз.