Қазақша рефераттар

Тасболат кім

Сабақтың тақырыбы

Сыныптан тыс оқу: Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Кім жазықты?» шығармасы бойынша сот сабағы.

Мақсаты

  • Шығарманың мазмұнын толық меңгеріп, кейіпкерлердің іс-әрекеті арқылы мінез-құлқын ажырату және әйел тағдырын тану.
  • Оқушыны өз бетінше ой қорытуға, дәлел жинауға, пікірін жүйелі айтуға дағдыландыру.
  • Жаман мен жақсыны айырып, әділет пен жауапкершілік туралы түсінігін тереңдету.
  • Әйел мен ер адамның құқығы, қалыңмал, көп әйел алу сияқты әдет-ғұрыптық және құқықтық мәселелерді талдау.

Ұйымдастыру

Сабақ түрі
Сот сабағы (рөлдік талдау сабағы).
Көрнекілік
Слайд: ақынның портреті, жинақтары; салт-дәстүр, отбасы тақырыбындағы суреттер; нақыл сөздер; нормативтік құжаттар папкасы.
Пәнаралық байланыс
Қазақ тілі, құқық және қоғам, әдеп, орыс тілі.

Сабақ барысы

  1. 1 Ұйымдастыру кезеңі.
  2. 2 Ақын өміріне аукцион сұрақтар арқылы шолу жасау.
  3. 3 Жаңа сабақ: «Кім жазықты?» шығармасы бойынша сот талдауы.

Ақын өмірі бойынша аукцион сұрақтары

1) Троицк қаласында қай жылы, қандай медреседе білім алды?

1912 жыл, Ахун Рахманқұлы татар медресесі.

2) Білім тақырыбына жазған өлеңдерін атаңыз.

«Оқып жүрген жастарға», «Оқуда мақсат не?», «Талиптерге».

3) Троицкіде қандай журналда қызмет істеді?

«Айқап» журналы.

4) «Айқап» редакциясынан жұмыстан шығуының себебі не?

Әлеуметтік теңсіздік, тартыс, ел ішіндегі қайшылықтар.

5) Баянауылда қандай ұйым құруды ойлады?

«Шоң серіктестігін».

6) Алтайда қай жылдары болды? Немен шұғылданды?

1914–1916 жылдары. Ағартушылық және жазушылықпен айналысты.

7) Семейде не себепті оқуға қабылданбады?

Қаражаты мен жататын орны болмады; төменгі сыныпқа жасы сәйкес келмеді; жоғары сыныпқа білімі жетіспеді.

8) «…Бір тиыным қалғанша оқимын…» деген сөзін қай жылы, қайда оқып жүргенде жазды?

1916–1917 жылдары, Томскіде.

9) Алаш партиясы мен Алашорда үкіметіне арнаған қандай өлеңдерін білесіз?

«Алаш ұраны», «Таныстыру».

10) «Таныстыру» өлеңі кімдерге арналған, оларды неге теңейді?

А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейхан, М. Дулатов, Абай, Шәкәрім; айға, күнге, Шолпанға теңейді.

11) 1918 жылы қандай поэмалары жарық көрді?

«Айтыс» (аяқталмаған), «Кедей», «Адасқан өмір».

Жаңа сабақ: «Сот сабағы» форматы

Кіріспе сөз (мұғалім)

Біз «Кім жазықты?» шығармасымен толық танысып, мазмұнын меңгердік. Кейіпкерлердің іс-әрекеті арқылы мінез-құлқын ашып, шығарманың негізгі өзегі — әйел теңсіздігі мен дәуірдің әлеуметтік мәселелері екенін байқадық. Ендеше, бүгінгі талқылауды сот сабағы түрінде өткіземіз.

Сот
Халық кеңесшілері
Қорғаушы
Айыптаушы
Жазаланушы
Әйелдері

Айыптаушының сөзі

Айыптаушы Әжібайдың іс-әрекетін әділетсіз әрі жағымсыз деп бағалап, оны кінәлі деп тануды ұсынады және романдағы деректермен дәлелдеуге тырысады.

  • Әжібай жастайынан бұзық жолмен өсіп, еркелікті қалқан етіп, айтқанын орындатуға дағдыланды.
  • Қалаға оқуға барса да, оқуы ұзаққа созылмай, немқұрайлылық танытты.
  • Әйелдерін тастап, ел кезіп кетіп, «кезбе» атанды.
  • Байлыққа сүйеніп, мағынасыз өмір сүрді.
  • Ата-анасына қарсы келіп, тіл тигізген, қол көтерген кездері болды.
  • Үй шаруасына қарамай, жұтқа ұрынды: отбасы қамын ойламады.
  • Қала тұрмысына еліктеп, Аппақайды өзіне қаратпақ болып, Аппақай мен фельдшер жігіттің арасына түсіп, шынайы сезімге бөгет болды.
  • Жұттан кейін ұрлыққа барған адамдарды ұстап, ауыл малының ұрлануына жол беріп, дауға ілікті.
  • Халқына пайдалы еңбек етуді мақсат тұтпай, зорлық пен үстемдікке бейім болды.

Айыптаушының қосымша тұжырымы: Тасболат бейнесі

  • Тасболат — ескі ауылдың байы; байлығын бәрінен жоғары қояды.
  • Ел ішіне өзгеріс енгенін сезіп, ел билігінен айырылып қалмау үшін жеке басының қамын күйттейді.
  • Әжібайды оқудан шығарып алады.
  • Ескі салтты берік ұстап, балаларын бесіктен құда қылады.
  • Әжібайды зорлықпен Жаңылға үйлендіреді.
  • Балаларына дұрыс тәрбие бере алмайды.

Мәтінмен жұмыс (мұғалім нұсқауы)

Хрестоматиядан Әжібай, Жаңыл, Жәмилә бейнелеріне қатысты сипаттамаларды тауып оқып, дәлел ретінде пайдалану ұсынылады (бет нөмірлері мұғалім тарапынан нақтыланады).

Отбасы дағдарысы туралы айып

Әжібай бірнеше әйел алғанымен, ел кезуін қоймайды. Үйге келгенде төрт әйелі мен балаларының у-шуынан қашқақтап, отбасының берекесін кетіреді. Айыптаушы мұның негізгі жауапкершілігін Әжібайдың өзінен көреді.

Қорытынды айыптау

Айыптаушының пікірінше, Тасболат әулетінің бұзылуына, әйелдерінің бақыт таба алмауына әкелген түйін — «әжібайшылдық» мінез. Сондықтан Әжібай кінәлі деп танылады.

Жазаланушының сөзі (Әжібай)

Айыптаушы айтқан жайттарды толық жоққа шығара алмаймын. Жастық пен әлсіздік мені осы өмірге әкелді. Өз ісімді мойындай отырып, сол заманның қыспағын да атап өтемін. Кейінгі ұрпақ менің жолымды таңдамағай: ескінің құрбаны болмай, жаңа өмірге ұмтылсын. Сот қандай шешім шығарса да, өз кінәмді көтеруге дайынмын.

Әйелдерінің сөзі

Жаңыл

Әжібай маған әмеңгерлік салтымен қосылды. Ол мені сүйген емес. Жас айырмасы да, мінез қақтығысы да болды. Менің салақтығымды, икемсіздігімді бетіме басумен өтті. Енем аялап, тәрбиелеп, қорғаштай алмады. Өз басым бұл некеге разы емеспін; тек төркінімнің беделі мен абыройын ойладым. Қалыңмал мен ескі салттың салмағы ауыр тиді.

Жәмилә

«Бай байға құяды» деген рас екен. Жастық дәуреніме балта шапқан — бесік құдалық. Қалыңмал салтының құрбаны болдым.

Зылиқа мен Ырысты

«Бай мен бай құда болса, араларында жорға жүрер» дегендей, біз де қалыңмалдың құрбаны болдық. Бұл шындықты растаймыз.

Қорғаушының сөзі

Қорғаушы айыптаушының «Әжібай түгелдей кінәлі» деген тұжырымын толық қолдамайды. Негізгі дәлелі — Әжібайдың жеке таңдауы көп жағдайда әкенің ықпалы мен қоғамның қыспағында қалған.

  • Әжібайдың еркелігі мен бейпілдігі ғана себеп емес: шығармада ол ойы жүйрік, жасынан зерек деп те сипатталады.
  • Сүймей жастай үйленуі, бірнеше әйел алуы — әкенің (Тасболаттың) жеке құқыққа араласуының салдары.
  • Әйелге күш көрсету мен әкелік мейірімнің тапшылығы — «әйелді бастан» дейтін теріс түсінік пен баланы ата-әжеге беру сияқты қалыптасқан үрдістің ықпалы.
  • Шаруашылыққа қарамауы — байлардың құл-күң ұстайтын тұрмыс моделінің бір көрінісі.
  • Түпкі себеп — орта, дәуір, қоғам және ескі салт-дәстүр.

Халық кеңесшілерінің пікірі

Асан қайғының «Басшысы жоқ, биі жоқ, елім қайтіп күн көрер…» дегеніндей, ол заманда билік те, би де байлар жағында болды. Қазақ қыздары үшін қазылған ордың бірі — қалыңмал еді. Сондықтан Әжібай әйелдерінің қорлықта өтуіне қоғам да, сол қоғамда тәрбиеленген Әжібай да ықпал етті. Дәстүрді бұзу жолы көпшілік үшін ойға да кірмеді: халық әлі оянбаған еді. Осы тұрғыдан қарағанда, негізгі кінә — қоғамда.

Екінші кеңесші Сократтың «Адам — өзін жеңе алмаған құл» деген сөзін келтіріп, бұл істе әйелдердің де жауапкершілігі барын айтады: олар өз бақыты үшін күресе алмады, қалыңмалдың құрбанына айналды. Отбасылық береке мен жылылықты қалыптастыруда да кемшілік болғанын алға тартады.

Сот шешімі

Сот «Кім жазықты?» шығармасындағы Әжібай ісін куә сөздері мен мәтін мазмұнына сүйене отырып қарады. Талқылау нәтижесінде сот мүшелері Әжібай мен Тасболат әулетінің кейбір әрекеттерін өз дәуірінің өлшемімен бағалап, негізгі себеп ретінде тәрбиелейтін ортаның жоқтығын, қоғам мен заман ықпалын атап өтті. Қорытынды шешім: Әжібай жазықты емес.

Сабақтың түйіні

Бір ғана адамды кінәлаумен шектелмей, шығарма көтерген әлеуметтік жүйені, әдет-ғұрыптың салмағын және жеке таңдауға әсер еткен қысымды кешенді талдау.

Сабақты жинақтау сұрақтары мен тапсырмалар

Талқылау сұрақтары

  1. 1.Шығарма әдебиет теориясының қай түрімен басталады?
  2. 2.Қандай халық даналығы, мақал-мәтелдер кездесті?
  3. 3.Қандай кірме сөздер байқалды?
  4. 4.Қандай әдет-ғұрыптар көрініс тапты?
  5. 5.Жалқы есімдерді атаңыз.
  6. 6.Әдебиет теориясының қандай түрлерін білесіз?
  7. 7.«Заманына қарай…», «Тоғайына қарай…» тіркестерін қалай түсіндіресіз?
  8. 8.«Жиенге не жоқ? — үйге» деген сөздің мағынасы қандай?

Үй тапсырмасы және ойтолғау

  • «Адасқан өмір» поэмасын оқу.
  • Ойтолғау: тәртіпсіз, тәрбиесіз балаларды жазалаудың қандай түрлері бар? Қандай тәсілдер тиімді және неге?