ИнстинктТаяз сулы шағын ғана өзен ағысына қарсы албырт деп аталатын үп - үлкен қайратты балық қинала сапар шегіп келеді
Инстинкт: түрді сақтайтын күш және кейде қауіпке бастайтын мойынсұну
Таяз сулы шағын өзен ағысына қарсы албырт деп аталатын ірі, қайратты балық қинала сапар шегіп келеді. Ол өзен түбіндегі тасқа соғылып, бүйірін жарақаттаған. Таяз суға әрең батып тұрған желбезегі дір-дір етеді. Соған қарамастан, оны ешбір күш еркін жүзетін мұхит айдынына қарай кері қайтуға мәжбүр ете алмайды.
Себебі ол өзі бір түйір уылдырықтан дәл осында пайда болған; демек, оның ұрпақтары да осында дүниеге келуі тиіс. Мұны инстинкт — хайуанат мінез-құлқының ішкі «бас жоспары» талап етеді.
Инстинкт қалай қалыптасады?
Инстинкт ата-тектерінен тұқым қуалап беріледі. Аюды қыс түсер шақта лайықты апан іздеп, оның түбіне жапырақ төсеп дайындауға мәжбүр ететін де — осы.
Бал арасы тіпті басқа аралардың ісін ешқашан көрмесе де, ұя — кәрезді өздігінен-ақ жасай алады. Инстинктің арқасында жар қарлығашы ұясын індерге, құлама жарларға салса, қыстау қарлығашы үй құрылыстарының төбесіне ұялайды.
Қайталанатын міндеттер және дайын шешім
Өмірдің өзі ғұлама ұстаз секілді: ол күн сайын тіршілікті сақтау үшін қандай әрекет ету керектігі жөнінде күрделі міндеттер қойып отырады. Егер хайуанаттар ғасырлар бойы бір типті, қайта-қайта қайталанатын жағдайларға кездессе, олар әр жолы оны «арнайы ойлап» шешіп жатпайды.
Уақыт өте олардың мінез-құлқын басқаратын белгілі бір инстинкт қалыптасады. Әлбетте, бұл — өте қолайлы: дайын бағдар бар, қателесу ықтималы төмен, уақыт пен күш үнемделеді.
Бірақ тіршілік ететін орта үнемі өзгеріп отырады. Жаңа жағдайда бұрын пайдалы болған инстинкт кейде пайдасыз ғана емес, тіпті зиянды болуы мүмкін.
Инстинкттің кері әсері: бизон мысалы
Мәселен, Америка бизондарында табын болып жүру, бөлінбеу инстинкті күшті дамыған еді. Өйткені топтасу арқылы олар аюдан да, қасқырдан да оңай қорғанатын.
Алайда мылтық ұстаған адам пайда болған кезде бұл артықшылық керісінше әлсіздікке айналды: табынмен жүрген бизондарды қырып салу әлдеқайда оңай еді.
Қорытынды ой
Иә, инстинкт — мойынсұну. Кейде ол тірі организмді өлімге де душар етуі мүмкін. Бірақ тұтас алғанда, онсыз түрдің өзі сақталмас еді.
Демек, инстинкт — түр үшін тиімді әрі пайдалы күш.