Әліппені оқыту
ШҚО, Көкпекті ауданы, Көкжыра ауылы
Амангелді орта мектебі КММ
Бастауыш сынып мұғалімі: Кажигалиева Роза Газизовна
Әліппені оқыту: сабақ құрылымы мен мазмұндық басымдықтар
Сабақ — оқу жұмысының негізгі ұйымдастыру түрі. Сондықтан оның атқаратын қызметі мен оқыту жүйесіндегі орны ерекше. Сабақ барысында оқушыларға білім беру ғана емес, олардың рухани қасиеттерін қалыптастыру, ойлау қабілетін дамыту, педагогикалық қарым-қатынас орнату және тәрбиелеу міндеттері де қатар жүзеге асырылады.
Балаға ең алдымен жылы мейірім мен шын ықылас қажет. Қазіргі талапқа сай әрбір мұғалім сабағын жаңаша ұйымдастырып, үздіксіз ізденуге ұмтылады. Мұғалімнің білімі, әдістемелік-теориялық дайындығы және кәсіби шеберлігі ең алдымен сабақта көрініс табады. Сондықтан оқушылардың қызығушылығын арттыратын тиімді әдістерді жүйелі қолдану маңызды.
Сонымен қатар, Ел Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан–2030» стратегиялық жолдауындағы құндылықтарды сабақ мазмұнымен үйлестіре отырып, оқушыларды білімді, білікті, саналы және тәрбиелі азамат ретінде қалыптастыру көзделеді.
1-сыныптағы Әліппе кезеңінің мәні
1-сыныпта Әліппе кезеңі — сауат ашудың ең негізгі әрі жауапты бөлігі. Бұл кезеңнің басты мақсаты — оқуға және жазуға үйрету. Осы уақытта әр сабақ оқушының тілдік дағдыларын біртіндеп қалыптастырып, дыбыстық жүйені дұрыс қабылдауына жағдай жасауы тиіс.
Сабақ түрлері: қызығушылықты сақтайтын форматтар
Әліппе кезеңінде сабақты әртүрлі форматта өткізу оқушыны жалықтырмай, оқу әрекетін табиғи әрі белсенді етеді. Өз тәжірибемде мынадай сабақ түрлерін қолданамын:
- Саяхат сабағы Тақырыпты «бағыттар» арқылы ашу, бақылау мен әңгімелеуді ұштастыру.
- Серуен сабағы Қозғалыс және көрнекілік арқылы тілдік материалды бекіту.
- Мереке сабағы Қуанышты атмосферада оқу мотивациясын күшейту.
- Жарыс сабағы Жылдамдық пен дәлдікті қатар дамытуға бағытталған тапсырмалар.
- Аукцион сабағы «Ұпай/баға» жинау арқылы белсенділікті арттыру.
- Өмір сабағы, білім сабағы Тілдік материалды өмірлік мысалдармен байланыстыру.
Дыбысты таныту: практикалық әдіс
Дыбысты танытқанда оқушының өзіне тапқызу тәсілі тиімді. Мысалы, тақтаға бірнеше сөз жазып, жаңа таныстырылатын әріптің сол сөздердің ішінде «жасырын» тұрғанын айтамын. Балалар оқи отырып, қай сөзде кездесетінін табады. Содан кейін жаңа әріпті белгілеп, ортасына жазып, дыбыспен бірге танысамыз.
Мысал сөздер
Ә дыбысы:
ӘНШІ, СӘН, ӘСЕМ, ӘН, ДӘН, ӘКЕ, ДӘМДІ
Қосымша сөздер:
ТАРАҚ, БАСТА, ТІС, БАҚА
Оқушылар дыбыстармен танысқаннан кейін сөздер мен сөйлемдерді оқуға көшеді. Әліппеден үнемі бірсарынды оқи беру баланы жалықтырып, кейде мәтінді жаттап алуға әкелуі мүмкін. Сондықтан мен сабақта «Сөздер суретке дұрыс қосылған ба?» деген ойын ұйымдастырамын. Дұрысын табу үшін оқушы қызығушылықпен қайта-қайта оқиды. Осындай әрекеттерден кейін ғана Әліппені жүйелі оқуға көшеміз.
Мәтінмен жұмысқа арналған қысқа тапсырмалар
- Бірінші сөйлемдегі екінші сөзді тап.
- «Жол» деген сөз қай сөздердің арасында тұр?
- 3–4 сөзден тұратын сөйлемді оқы.
Алдымен бәрі бір рет күбірлеп (іштен не баяу) оқып шығады, содан кейін тапсырмалар арқылы мәтінді саналы түсінуге бағыттаймын.
Дидактикалық ойындар: мақсат және шектеу
Оқытудың тиімді құралдарының бірі — дидактикалық ойындар. Олар баланы жан-жақты дамытуға ықпал етеді. Профессор Т. Сабыров: «Сабақты толық ойынға айналдыруға болмайды, бірақ дидактикалық, ұлттық және басқа да ойын түрлерін қолдануға болады» деген ой айтады. Сондай-ақ сабақты концертке айналдырып, оны «сабақтың бір түрі» ретінде қабылдау дұрыс емес.
Дегенмен дәстүрлі емес тәсіл-амалдарды (сайыс, бәйге, КТК үлгісіндегі ойын элементтері) мақсатты түрде қолдануға болады. Ең бастысы — ойын оқу пәнінің мазмұнымен тығыз байланыста болып, нақты нәтижеге жұмыс істеуі тиіс.
Қолданатын ойын түрлері
Тәрбиелік мәні бар ойын элементтері оқушының ойлау белсенділігін арттырады және тілдік материалды тез бекітуге көмектеседі.
Оқуды тексеру: өзін-өзі және өзара бақылау
Оқуды тексеру жұмыстарын өзін-өзі тексеру, өзара тексеру және жеке тексеру түрінде ұйымдастырамын.
1) Өзін-өзі тексеру
- Оқулықтың тиісті бетін ашқызып, аты-жөнін және мәтіннің атауын жаздырамын.
- «Бастадық» дегенде бәрі іштей оқи бастайды.
- «Аяқтадық» дегенде оқу тоқтатылады.
- Соңғы оқылған сөз қарындашпен белгіленеді.
2) Өзара тексеру
Алдымен партаның оң қатарында отырғандар оқиды, сол қатардағылар тексереді. Кейін рөлдер ауыстырылады.
Буынға бөліп оқыту: сауат ашудың кілті
Ашық буынды сөздерді буын жігімен дұрыс оқи білу — сауат ашудың маңызды тірегі. Егер оқушылар сөзді буын жігімен оқуға төселсе, Әліппеден өзге кітаптардағы жаңа сөздерді де дұрыс оқуға бейімделеді.
Ашық буын тұйық буын сияқты тұтас мағына бермеуі мүмкін. Сондықтан оқушыға буынға жаңа дыбыс қосып оқыту арқылы дағды қалыптастырамын. Мысалы, ал сөзінің соңына а дыбысын қосып, ала деген жаңа сөз жасату — балаларға қызықты әрі нәтижелі тәсіл.
Буындап оқытуға төселдіру үшін Әліппеде ұқсас буындар тізбегі беріледі. Сол буындарды тақпақ тәрізді ырғақпен оқыту буын жігін сезінуге көмектеседі.
Жіңішке дауыстылар: тұтас оқуға дағдыландыру
Әліппе кезеңіндегі қиындықтардың бірі — жіңішке дауысты дыбыстарды таныстыру. Сөз ішінде бір дыбыстың ықпалы екіншісіне тиеді: жіңішке дауыстылар жанындағы дауыссыздарды да жіңішкертіп жібереді.
Егер оқушы сөздегі әр дыбысты бөлек-бөлек дыбыстаса, сөз дұрыс шықпауы мүмкін. Сол себепті жіңішке дауыстылары бар сөздерді тұтас оқуға арнайы дағдыландыру қажет.
Дыбысты салыстыру үлгісі
Мысалы, «ұн» сөзіндегі н мен «үн» сөзіндегі н бірдей естілмейді. Оқушыларға осы айырмашылықты байқату — дұрыс оқудың маңызды шарты.
Ертегі, тақпақ, жаңылтпаш: дыбыстық жүйені табиғи меңгерту
Әліппе кезеңінде тілдің дыбыстық жүйесіне тән ерекшеліктерді баланың құлағына табиғи сіңіру үшін ертегі, тақпақ, жаңылтпаш, жұмбақ, санамақтарды оқыту мен айтқызудың маңызы зор.
Мұғалім ертегіні мазмұнына қарай дауыс ырғағын өзгертіп, мәнерлеп оқыса, балалардың сөйлеу машығы біртіндеп дамиды. Бұл әдіс түсініп оқу мен дұрыс интонацияны қалыптастыруға көмектеседі.
М. Жұмабайұлының ойлары: түсініп оқу және «нақты бейне»
Бала тілін дамыту әдістемесі бағытында М. Жұмабайұлы құнды пікірлер айтқан. Ол түсініп оқымай жаттап алуға, баланы «тоты құсқа» айналдыруға қарсы болған.
«Баланы адам мектепке тоты бол деп жібермейді» деген ұстаным негізінде ол оқытуда баланың жүрегіне ең алдымен нақты бейне орнату керек екенін айтады. Бала дайын сөзді сөзбе-сөз қайталамай, тиісті сөзді өз жүрегінен шығарып сөйлеуі тиіс.
Сондай-ақ, мектепте алған білім өмірде кәдеге жарауы үшін оқушы мүмкіндігінше көзімен көріп, қолымен ұстап, өзі орындап үйренуі қажет деген ойды қолдайды.