Қасым - сыршыл лирик
Өжет жырлы қайсар ақын
«Әрбір творчество адамы үлкен ұғымдағы нақты да, жалпылама-абстрактылы тұрғыдан да ұжданды, тұнып тұрған иман иесі болмақ керек», — деп сыншы Ә. Бөпежанова атап өткендей, поэзиясы ар мен иманға толы, жыр көгінен жұлдызын жаққан, бүгіннің өзінде шығармалары әдебиетіміздің классикасына айналған тұлғалардың ішінде өзіне ғана тән дара сипаты айқын ақын — Қасым Аманжолов.
Өз даусы, өз болмысы
Аманжол, Рахымжанның Қасымымын мен,
Қалған бір атаның ғасырымын.
Біреуге жұртта қалған жасығымын,
Біреуге аспандағы асылымын.
Халық, ел, жер, Отан туралы сындарлы өлең жазған; қалғыған ойды оятатын; адам жанын түлетіп, жан сұлулығына бастайтын құдіретті жыр тудырған ақынды танымау мүмкін емес. Жаның жүдеп, пасықтықтан жерініп сарсылған шақта Қасымның отты ойлы, серпінді сезімді өлеңдерін оқысаңыз, санаға сәуле құйып, өмірдің жасампаздығын ұғынуға жетелейді.
Сыршыл лирик табиғаты
Әдебиетте, әсіресе поэзияда ақын шығармаларын шартты түрде махаббат лирикасы, табиғат лирикасы, философиялық лирика деп бөліп қарастырамыз. Бұл — мағыналық әрі тақырыптық тұрғыдан жасалған жіктеу. Ал ақын өзі «мынау табиғатқа арналған», «мынау махаббат жыры» деп қатаң екшемейді; көңіл күйі мен сезімінің бар өлшемін түйсініп, өлеңге айналдырады.
Махаббатқа толы туған жер
Болдым ғашық, туған дала, мен саған,
Алыс жүрсем, арманым — сен аңсаған.
Жақын жүрсем, мен — төрінде жаннаттың,
Алтын діңгек — өзім тұрған босағам!
Тақырыпқа қарасақ, бұл — ата мекен, табиғат туралы жыр. Бірақ осы жолдардан туған жерге деген зор махаббат пен философиялық тереңдік қатар сезілмейді деу мүмкін бе? Қасым поэзиясында сезім күйі мен парасатты ой үнемі астасып жатады.
Өршіл мінез, ірі рух
Ақын жырларынан ең алдымен оның бар бітімі, болмысы, таным-парасаты айқын танылады. Өлеңдегі лирикалық «мен» — әлсіз күдікке бой алдырмайтын, сүйіспеншілікті де зорлыққа айналдырмайтын, еркіндік пен адамшылықты биік қоятын тұлға.
Сүйдім дедің, білегіңнен ұстадым,
Бірақ сені «сүй» деп зорлап қыспадым.
Адамшылық жүрегіңмен, еркіңмен
«Сүйдім сені» деп, білесің бе құшқаным?
«Айтшы, жаным», «Білесің бе, жан сәулем?» секілді ғашықтық жырлары талай жүректі баурайды. Жастар «Ғашық едім, қайтейін» өлеңін өз жүрек сырындай жатқа айтады.
Қайда жүрсең аман бол,
Өміріңді тілеймін.
Сенен басқа сертім сол —
Ешбір жанды сүймеймін.
Қасым жырларындағы жекелік сыр — көркемдік қуат арқылы жалпылық мәнге ие болады. Сол себепті оқырман өз тағдырын, өз сезімін сол жолдардан табады.
Заман тынысы және азаматтық пафос
Қай ақын да өзі ғұмыр кешкен кезең тынысымен егіз: халқының тағдыр-талайымен, ел-жер тарихымен тел өседі. Қасым шығармашылығында да кеше, бүгін, болашақ өзара қабаттасып, адам тағдыры арқылы халық тарихы зердеңде жанданады. Ел басына түскен қиындықты бірге көтерген, қаламды да, қаруды да қатар ұстаған қайсар ұлдың үні айқын естіледі:
Мен дауылдың ұлымын,
Тұра алмаймын дауылсыз.
Қарсы алуға дайынмын,
Соқса да дауыл дамылсыз.
Әдебиетші-ғалым Т. Әбдрахманова «Қасым Аманжоловтың поэтикасы» еңбегінде Қасымды үлкен азаматтық пафостың, алаулаған өрен оптимизмнің, жасындай жарқылдаған өткір тіл мен отты сезімнің ақыны деп түйіндейді. Бұл — Қасым табиғатын дәл танытатын байлам.
Ей, тәкаппар дүние,
Маған да бір қарашы,
Танисың ба сен мені —
Мен қазақтың баласы!
Қорытынды ой
Қасым лирикасы туралы осы аз ғана ойды қорытсақ, Мұхтар Шаханов айтқандай, ол — жаны көктем, албырт та алау таңдарға әні кеткен; халық сүйген, туған елдің гүлі болып, заманының үніне айналған ақын. Қайыспас төзім мен өршіл рух беретін санаулы тұлғалардың ішінде Қасым Аманжолов — бірегей.
Есте қалар жолдар
Тұлғалық үн
«Мен қазақтың баласы!» — өр рухтың, елдік сананың айқын декларациясы.
Отанға сүйіспеншілік
Туған жерді сүю — Қасымда нәзік лирика ғана емес, терең философиялық түйсік.