Жұмыр құрттар Сабақтың мақсаты
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Тақырыбы
Жұмыр құрттар
Мақсаты
Құрттардың түрлерін, айырмашылықтарын және құрылысын тірек-сызба нұсқалары арқылы меңгерту.
Білімділік
Жалпақ құрттар туралы білімді еске түсіре отырып, жұмыр құрттар типіне жататын жәндіктер туралы түсінік беру.
Дамытушылық
Негізгі мәселеге назар аударту, ойлау мен есте сақтау қабілетін жетілдіру, шығармашылық ізденісті дамыту.
Тәрбиелік
Қызығушылықты арттыру, белсенді қатысуға ынталандыру, жауапкершілікке, өз бетімен еңбектенуге және өзін-өзі басқаруға үйрету.
Сабақтың түрі
Аралас сабақ (білімді тиянақтау).
Әдісі
Деңгейлік тапсырмалар, сұрақ-жауап.
Көрнекілігі
Интерактивті тақта.
Сабақтың барысы
-
I
Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен сәлемдесу
- Түгендеу
-
II
Үй тапсырмасын тексеру
Алдыңғы тақырып бойынша білім деңгейін анықтау.
-
III
Жаңа сабақты меңгерту
Жұмыр құрттардың жалпы сипаттамасы, құрылысы және тіршілік ету ерекшеліктері.
-
IV
Сабақты қорытындылау
Тірек-сызбамен және дәптермен жұмыс, тапсырмалар арқылы бекіту.
Жұмыр құрттар: жалпы сипаттама
Негізгі белгілері
- Денесі буылтықтарға бөлінбеген, шұбалаңқы, цилиндр пішінді (кейде ұршыққа ұқсас).
- 20 000-нан астам түрі бар; көпшілігі дара жынысты.
- Ауыз қуысы дененің алдыңғы бөлігінде, аналь тесігі артқы бөлігінде орналасады.
- Тыныс алу және қанайналым жүйелері болмайды.
Тіршілік ортасы
Жұмыр құрттар теңіздерде, тұщы суларда және топырақта кездеседі. Кейбір түрлері адамда, жануарларда және өсімдіктерде паразиттік түрде тіршілік етеді.
Мысалдар
Құрсақ кірпікшелі құрт, зымырық, қылтыңбас, жіпше құрт, қылқұрт.
Денесінің құрылысы: 3 қабат
1) Сірқабық
Ең сыртқы қабаты. Сірқабық — өлі ұлпа, сондықтан өзі өспейді және ағзаның үздіксіз өсуіне кедергі жасайды.
Дене өскен кезде құрт сірқабықты сыпырып тастайды. Бұл құбылыс түлеу деп аталады.
2) Гиподерма
Ортаңғы қабат. Гиподерма (грекше hypo — «астында», derma — «тері») сірқабықты астарлап жатады және төменгі жағынан бұлшықет қабатына жалғасады.
3) Бірыңғай салалы бұлшықет
Ең ішкі қабат. Қимыл-қозғалысты қамтамасыз етеді және дене пішінінің сақталуына қатысады.
Паразиттік түрлер және зақымдану орны
Адам мен жануарларға зиян келтіретіндер
- Суыртқы — тері астында паразиттік етеді.
- Трихинелла — бұлшықеттерде болады.
- Ішексорғы және үшкірқұрт — ішекте тіршілік етеді.
Маңызды ескерту
Кейбір жұмыр құрттар көбіне жасөспірімдер мен балалардың аш ішегінде орнығады. Мұндай құрттардың денесі екі ұшы сүйір, түсі ақшыл немесе сарғыш болып келеді; ұзындығы 20 см-ге дейін жетуі мүмкін. Бұл — ішексорғы.
Ішексорғы: құрылысы, қоректенуі, көбеюі
Жалпы мәлімет
- Дара жынысты: аналығы және аталығы болады.
- Денесі сірқабықпен қапталған, көзі болмайды.
Құрылысы
Алдыңғы ұшында аузы, соңғы бөлігінде аналь тесігі орналасады. Ауызында үш ерін болады; сол еріндері арқылы ішектің қабырғасына қадалады.
Қоректенуі
Қорек ауыздан түтік тәрізді ішекке өтеді. Ішек 3 бөліктен тұрады: алдыңғы, ортаңғы және соңғы. Қорытылған қоректі ішек қабырғасы сіңіріп, дене қуысын толтыратын сұйықтық арқылы жасушаларға жеткізеді. Қорытылмаған қалдық аналь тесігі арқылы сыртқа шығарылады.
Көбеюі және даму циклі
Жұмыртқаның таралуы
Ұрықтанған жұмыртқалар ішекке түсіп, қорытылмаған тағам қалдығымен бірге сыртқа шығады. Қолайлы ортада жұмыртқалар дернәсілге айналады.
Ағзадағы қозғалысы
- Дернәсілдер қолдың кірі және жуылмаған көкөніс-жеміс арқылы ауызға түседі.
- Қанмен бірге өкпеге өтеді; қақырық бөлініп, жөтел пайда болуы мүмкін.
- Қақырықпен бірге қайтадан ауыз қуысына түсіп, жұтылған соң ішекке өтеді.
- Ішекте жетіліп, шамамен 3 айдан кейін ересек құрт жұмыртқалайды.
Зияны
Ішексорғы бөлетін улы заттар ішектің қызметін бұзуы мүмкін, ағзаның жалпы күйіне де кері әсер етеді.
Тірек-сызбамен және дәптермен жұмыс
1-тапсырма
Жұмыр құрттар типіне жататын құрттарды ата.
Ескерту: төмендегілер жұмыр құрттарға жатпайды (жалпақ құрттар тобы): бауырсорғыш, эхинококк, сүт сұлама, шошқа цепені (жармасқақ).
2-тапсырма
Сөйлемдерді толықтыр.
Үй тапсырмасы
Жұмыр құрттар тақырыбын оқып келу.