Қадыр Мырза Әли Қызыл кітап

Кіріктірілген сабақ (7–9 сынып) • Ауызша журнал

Қызыл кітап: табиғатты қорғау және рухани жауапкершілік

Бұл сабақ экология, әдебиет, тарих және география тақырыптарын тоғыстыра отырып, Қазақстанның Қызыл кітабының маңызын ашады және Қадыр Мырза Әлидің табиғат туралы толғаныстарымен үндестіреді.

Сабақ типі: Аралас
Сабақ түрі: Ауызша журнал
Пәнаралық байланыс: Биология, әдебиет, тарих, география

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы, оның ерекшелігі мен маңызын түсіндіру; Қ. Мырза Әлидің табиғат жырларымен таныстыра отырып, «Қызыл кітап» өлеңдер жинағының мәнін ұғындыру.

Дамытушылық

Оқушының табиғат туралы түсінігін кеңейту, экологиялық ойлауын дамыту, дерекпен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру.

Тәрбиелік

Табиғатты қорғауға, туған жерді сүюге, жан-жануар мен өсімдік әлеміне жанашырлықпен қарауға тәрбиелеу.

Түрі, көрнекілігі және әдістері

Көрнекіліктер

Слайдтар
Оқулықтар
Қ. Мырза Әлидің шығармалары

Әдіс-тәсілдер

Баяндау
Зерттеу
Ізденіс

Кіріспе сөз

Қайырлы күн, оқушылар, ұстаздар, ата-аналар! Табиғатты қорғау күніне арналған «Қызыл кітап» атты ауызша журналымызды ашық деп жариялаймыз.

1-бет: Қызыл кітап

Экология • Дерек • Қорғау

Жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің алғашқы тізімі 1963 жылы Халықаралық табиғатты және табиғи ресурстарды қорғау одағының (IUCN) арнайы комиссиясы тарапынан құрастырылды. Комиссия құрамына әлемнің әртүрлі елдерінен ғалымдар енді. Тізім жарияланып, «Деректердің Қызыл кітабы» (Red Data Book) деп аталды.

Бүгінде көптеген елде ұлттық Қызыл кітаптар жарық көрді. Қазақстанда Қызыл кітапты әзірлеуге ынта танытқандардың бірі — белгілі ғалым-зоолог А. А. Слуцкий. Оның еңбектері Қазақстанның жануарлар әлемін қорғауға арналды.

Қандай да бір түрдің Қызыл кітапқа енгізілуі — қауіп туралы дабыл. Бұл сол түрді қорғау және сақтау үшін мемлекеттік әрі жергілікті деңгейде нақты шаралар қабылдауға түрткі болады.

1978

Қазақстанда «Қызыл кітап» (I бөлім — омыртқалы жануарлар) алғаш рет басылып шықты. Оған жануарлардың 87 түрі енді.

1981

Екінші бөлім жарық көріп, онда өсімдіктердің 307 түрі көрсетілді.

1996

Үшінші басылым қауіпті таксондарға арналды: омыртқалылардың 125 түрі мен түршесі (балықтар, құстар, жорғалаушылар, сүтқоректілер).

Мәртебе санаттары (5 деңгей)

I санат

Жойылып бара жатқандар

II санат

Саны кемігендер

III санат

Сирек кездесетіндер

IV санат

Анықталмағандар

V санат

Қалпына келтірілгендер

Қызыл кітап — маңызы өте зор құжат. Оны мемлекеттік экологиялық мекемелер ғана емес, көптеген қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктер де басшылыққа алады. Ең бастысы, оны табиғатты сүйетін әрбір Қазақстан азаматы азаматтық жауапкершілік тұрғысынан түсінуі қажет.

2-бет: Қадыр Мырза Әли және «Қызыл кітап» идеясы

Әдебиет • Өмірбаян

Ұлттық поэзияның үні

Қадыр Мырза Әли — қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін, тарихи кезеңдерін, мінез-құлқын және рухани әлемін терең бейнелеген ұлттық ақын. Оның шығармаларын тұтастай қарастырсақ, қазақ өмірінің көркем шежіресі, әдебиеттегі образды тарихы деуге болады (Әбділхамит Нарымбетов пікірі негізінде).

Қысқаша өмірбаян

Туған күні, жері: 1935 жыл, 5 қазан • Орал обл., Жымпиты кенті
Білімі: 1958 • ҚазМУ, филология факультеті
Еңбек жолы: «Балдырған»; «Жұлдыз» журналы; «Жазушы» баспасы; «Балауса»; Жазушылар одағы (поэзия секциясы)
Марапаттары: 1966 • «Ой орманы» үшін Ленин комсомолы сыйлығы; 1980 • «Жерұйық жыр» үшін Мемлекеттік сыйлық; 2001 • «Тарлан» тәуелсіз сыйлығы

Сын пікірлерінен

«Қадыр Мырзалиев — сөздің сәйгүлігі, ойдың озарманы. Ол жеке бастың дара мұңынан бастап, қым-қиғаш халықаралық қайшылықтарға шейін еркін жырлай алады…»

Зейнолла Қабдолов

«Қадыр Мырза Әли ұлт тарихын, мінез-құлқын ойлы көзбен өлшеп суреттейді. Онда терең идеялық мағына бар.»

Серік Қирабаев

Ақынның эпикалық туындыларында идеялық кеңдік пен көркемдік бояу мол. «Заман-ай» (1997) поэмасында ол Қазақстанның кеңестік кезең тарихына бүгінгі биіктен қарап, халық басынан өткерген ауыртпалықты жинақталған көркем оймен жеткізеді. Қадыр Мырза Әли шығармашылығы әдебиеттану мен сынның тұрақты назарында болып, жоғары бағаланып келеді.

3-бет: «Қызыл кітап» (1983) — философиялық толғаныс

Поэзия • Жауапкершілік

«Қызыл кітап» поэмасы — ой толғамы ауқымды, бүкіл адамзатты ойландыратын пікір-тұжырымға бай туынды. Ақын табиғатқа жасалған қиянаттың адамға қайтып оралатын моральдық салдарын ашып көрсетеді.

Үзінді

Мылтық көрсем төрлерден іліп қойған,

Менің мазам кетеді күдікті ойдан.

Жұртпен бірге мәз болып, ду-ду етіп,

Қайта алмаймын одан соң күліп тойдан.

Аяймын мен анасыз, атасызды.

Аяймын мен құлынсыз, ботасызды.

Хайуанатқа жасаған қиянатың —

Бауырыңа жасаған опасыздық!

...Жоғалтқанды жоқтаған жөн болғанмен,

Жоғалтпаған жақсырақ одан гөрі.

Негізгі ой

Табиғатты қорғау — тек заң талабы емес, адамгершілік өлшемі.

Ескерту

Жануарға жасалған қиянат — қоғамға, болашаққа, өзімізге жасалған қиянат.

Түйін

«Жоғалтқанды жоқтағаннан» бұрын, жоғалтпауға күш салу қажет.

4-бет: Ақтөбе облысында сирек кездесетін аңдар

Өңірлік табиғат

Қарақұйрық

Джейран
Қарақал

Каракал
Қара күзен

Еуропалық норка
Қабылан

Гепард
Сабаншы

Манул
Шұбар күзен

Перевязка

5-бет: Ойыл өңірінде Қызыл кітапқа енген құстар

Құстар әлемі

Қытай қазы
Ақбас тырна
Безгелдек
Дуадақ
Мәрмәр шүрегей
Тарғақ

6-бет: Викториналық сұрақтар

Талқылау • Бекіту

Қазақстан Республикасының Қызыл кітабының неше басылымы бар?
Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы алғаш қашан басылды?
ҚР Қызыл кітабын шығаруға үлес қосқан ғалым-зоолог кім?
Ойыл ауданының құмында кездесетін кеміруші қандай?
Қ. Мырза Әлидің «Қызыл кітап» өлеңдер жинағы қай жылы шықты?
Халықаралық Қызыл кітап қашан ұйымдастырылды?
Қ. Мырза Әлидің «Қызыл кітабы» қандай «парақтардан» тұрады?
Қызыл кітапта бір кездері Ақтөбе даласында өмір сүрген қандай жануар аталады?
Салмағы 10–15 кг болатын, ҚР Қызыл кітабына енген құс қайсы?
«Қызыл кітап» өлеңдер жинағында «қызыл мандат» не үшін берілген?

7-бет: Қорытынды және шығармашылық жұмыс

Рефлексия

Шығармашылық тапсырма

«Егер мен эколог болсам…» Оқушылар сабақ соңында алған әсерін 5–10 минут ішінде қағазға түсіріп, өз ой-толғанысын шығармашылық түрде жазады.

Нұсқау

Қандай мәселе ең өзекті деп ойлайсыз?
Сіз ұсынатын 2–3 нақты шешім қандай?
Өзіңіз жасай алатын күнделікті әдет қандай?

Журналдың соңы

Қызыл кітап туралы білім — табиғатқа жанашыр көзқарастың бастауы. Табиғатты қорғау — бүгінгі міндет қана емес, ертеңгі ұрпақ алдындағы аманат.

Қысқа қорытынды

Дерекке сүйену, әдебиетпен ой тереңдету және өңірлік табиғатты тану — экологиялық мәдениетті қалыптастыратын үш тірек.

Ескерту: Мәтін редакцияланып, грамматикасы түзетілді; оқу үдерісіне ыңғайлы құрылымға келтірілді.