Бала саф құрыштай берік, мықты болсын деп қойылған есім
Есімдер мәні: Ай, Ақ және А(л) түбірлі көне аттар
Төмендегі есімдер қазақ, араб, иран және көне түркі тілдік қабаттарынан құралған. Көпшілігі тілек-мағынамен қойылған: баланың болашағы жарқын, мінезі берік, ниеті таза болсын деген ырым-нанымдар көрініс табады.
Ай- түбірлі есімдер
Бұл топтағы аттар көбіне айдың нұры, жарқырауы, туған мезет және мерекелік күндермен байланысты қойылған.
Айрат / Ален
Айрат — араб тілінен алынған, «құрметті, қадірлі» деген мағына береді. Ален — араб тілінен, «айқын, ашық, жария».
Айса / Ғайса
Айса — көне еврей-араб есімі. Ғайса — қазақ, қырғыз, өзбек тілдерінде Ғайса, Қиса, Иса түрінде кездеседі.
Айсауыт
Қазақ сөздерінен біріккен көне есім: ай + сауыт. «Айдай айқын, ай сияқты жарқырап мәңгі тұрсын» деген тілекпен қойылған.
Айсүгір
Қазақ есімі: ай және сүгір (әскер, жауынгер) сөздерінен жасалған көне атау.
Айтақын
Араб тіліндегі эйд («айт» мейрамы) және иран тіліндегі акун («өлең шығарушы, жыршы») компоненттерінен құралған. Айт мейрамы күні туған балаға қойылған.
Біріккен тұлғалы үлгілер: Айтбай, Айтжан, Айтбек.
Айтан
Қазақ сөздерінен: ай + тан. Мұндағы тан — «таң» сөзінің дыбыстық өзгерген нұсқасы, яғни «жарық, жарқыраған ай» ұғымын береді.
Айтас
ай + тас. «Өмірі айдай жарқын, тас сияқты мықты, берік болсын» деген тілекпен қойылған.
Айтемір
ай және темір сөздерінен. «Темірдей мықты, берік болсын» деген ниет аңғарылады.
Айтқали
Араб тіліндегі эйд («айт» мейрамы) және ғали («жоғары, биік») сөздерінен. «Келешекте ең құрметті, жоғары мәртебелі болсын» деген ұғыммен қойылған.
Айтуар
Қазақ тіліндегі ай және туар сөздері арқылы жасалған. Балаға бақ-ырыс тілеуге байланысты қойылған.
Айтуған
Ай туған мезгілде дүниеге келген балаға қойылған қазақ есімі.
Айтуды
Мағынасы бойынша: Сарман есіміне қатысты қарастырылады.
Айшуақ
«Ай сияқты сәулелі, жарық, көңілі шуақты болсын» деген тілекпен қойылған қазақ есімі.
Айшық
Туған ай бейнесіндегі өрнек, сән-мағынаға ие қазақ есімі.
Ақ- түбірлі есімдер
«Ақ» компоненті көбіне тазалық, адалдық, ақ ниет ұғымдарын білдіреді; кейбір нұсқаларда арабтың хақ (әкім, әмір) тұлғасымен байланысы көрсетіледі.
Ақай
Қазақ тіліндегі ақ және ай сөздерінен. «Айдай аппақ, таза, кіршіксіз, адал болсын» деген ырыммен қойылған.
Ақан
Иран тілінен: аһен — «темір».
Ақат
Араб тілінен: әхәд — «бір, бірлік, жалғыз». Әдетте тұңғыш балаға берілетін есім.
Ақбай
Қазақ тіліндегі ақ + бай. «Адал, ақ ниетті болсын» деген ниетпен қойылған.
Ақберді
Екі түрлі түсіндіріледі: қазақтың ақ сөзі немесе арабтың хәққ («сый, тарту») сөзі + қазақша берді. Яғни «ағынан берді» ұғымы.
Еркелету түрі: Ақтай.
Ақболат
Қазақша ақ + иран тіліндегі болат («құрыш»). «Саф құрыштай берік, мықты болсын» деген тілекпен қойылған.
Ақеділ
Өзен атауына байланысты қойылған есім. Әдетте бала өзен жағасында туған жағдайда беріледі.
Ақжан
«Адал, таза адам», «ақкөңіл жан» мағынасында. Кей өңірлерде Ақмұқан, Ақжол, Ақтанлақ сияқты есімдердің еркелете айтылатын түрі ретінде де ұшырасады.
Ақжарқын
«Ашық-жарқын жүзді, шат-шадыман» деген мағынаны білдіреді.
Ақжол
«Өмірлік бағыты айқын, жолы сара, таза болсын» деген мағыналық реңк береді.
Ақжігіт
Қазақтың ақ және жігіт сөздерінен. «Мықты, қайратты азамат» деген мағына.
Аққозы
«Қозы сияқты сүйкімді, әдемі, көркем болсын» деген тілекпен қойылған.
Ақназар
Есім құрамындағы ақ кей түсіндіруде арабтың хақ («әкім, пайғамбар») сөзінің тіліміздегі өзгерген түрі ретінде беріледі. Назар — араб тілінен: нәзәр («қарау, көзқарас, ықылас, ілтипат»). Мағынасы: «құдіреттің назары, ілтипаты».
Нұсқалары: Хақназар, Қақназар.
Ақпанбет
Ақпан — ақпан айының қазақша атауы; -бет — кісі аттарына қосылатын қосымша. Ақпанда туған балаға қойылған.
Ақсұлтан
Мұндағы ақ арабтың хақ («әкім, әмір») сөзімен байланыстырылып түсіндіріледі. Сұлтан — араб тілінен: «әкім, билеуші, мемлекет басшысы».
Ақтаң
Ертеде таң атып келе жатқанда туған балаға қойылған есім.
Ақтілек
«Бала бақытты болсын, ата-ананың ақ ниеті мен тілегі орындалсын» деген мақсатпен қойылған.
Аққожа
Қазақ тіліндегі ақ («таза, адал») немесе араб тіліндегі хақ («әкім, әмір») тұлғасымен байланысты түсіндіріледі. Қожа — араб тілінен: Ходжа («мырза, үйретуші, ие»). Мағынасы: «адал үйретуші».
Ақшора
Қазақша ақ және көне түркі тіліндегі шора («мырза, бек, шонжар») сөздерінен. «Ақсүйек» мағынасына жақын.
Ақылбай
Араб тілінен алынған ахл компонентімен байланыстырылып, «ақылға бай» деген мағынада түсіндіріледі.
Еркелету тұлғалары: Ақылжан, Ақылтай, Ақыш.
Ақылбек
«Ақылды, сергек болсын» деген тілекпен қойылған.
Ақын
Иран тілінен: акун — «өлең шығарушы, жыршы».
Біріккен тұлғалы есімдер: Оразақын, Әлақын, Нұрақын, Байақын, Тұрдақын.
Ақынжан
«Бала ақын болсын, ақынжанды болсын» деген тілекпен қойылған.
Ақырап
Араб тілінен: ахраб — «шаян». Қазан айына сәйкес келетін зодиак белгісі ретінде түсіндіріледі. Сол айда туған балаға қойылатын есім.
Ал- және Ала- түбірлі атаулар
Бұл топта көне түркілік әскери-әлеуметтік ұғымдар да, сипаттық-мағыналық атаулар да кездеседі.
Алай
Көне түркі тілінен: «отряд, бөлім, рота, батальон, полк» сияқты әскери бірлік атауы.
Алау
«Шымқай қызыл түс» мағынасындағы сөз.
Албат
Араб тілінен: албат — «түс, түрлі-түсті өң, түр».
Алға
«Келешегі зор болсын, өмірде алда жүрсін» деген тілекпен қойылған есім. Нұсқасы: Алғатай.
Алғыр
«Өжет, ержүрек» деген мағына береді.
Алдан
Қазақ есімі. «Ата-анаға алданыш, жұбаныш болсын» деген тілекпен қойылған; кейде «алдыңғы, тұңғыш» мағынасын да білдіреді. Сонымен қатар Алданазар есімінің еркелете қысқарған түрі ретінде кездеседі.
Алдар
Көне түркі тілінен: «қу, айлакер». Бұл — халық ауыз әдебиетіндегі айлакер кейіпкер Алдар көсе есімімен де танымал.
Алдияр
Араб тілінен: «құданың досы» немесе «жұбайы» деп түсіндіріледі. Ертеректе қазақ қоғамында лауазымы жоғары адамдарға (ханға және т.б.) жұмысын баяндағанда өзіне қарата айтылатын сөз ретінде де қолданылған.